Radio, online - Governu Australia, liu husi emabassada iha TL entrega hikas pedasuk ka parte data klimatika Timor-Leste nian ne’ebe lakon kleur tiha ona ho data iklima dekade rua nian ne’e ne’ebe konsege salva husi Departamentu Meteorlojia Australia iha tinan 1999. Data kobre periodu tinan 1981-1999.
Embassador Australia mai Timor-Leste, Miles Armitage, ofisialmente entrega data hirak ne’e ba governu TL, liu husi Ministru Transportasi no Komunikasaun, Pedro Lay, Tersa (28/5), iha salaun Ministeiru Transportasi no Komunikasaun, Kaikoli-Dili.
“Ida ne’e hanesan progresu ne’ebe importante hodi tauk hamutuk fali parte ka pedasuk data klimatika TL iha tempu pasadu no sei ajuda Timor oan hodi komprende sira nia klimatika iha tempu uluk no futuru no hodi adapta ba mudansa klimatika,’dehan Armitage.
Data hirak ne’ebe foti iha surat tahan, agora dadaun Departamentu Meteorlojia Australia tau hamutuk iha digital atu nune’e fasil atu hare no iha garantia kualidade no sei la lakon ona. Data iha digital ne’e fo mos kontestu luan konaba variabilidade klimatika rejiaun. Kompara ba data udan-been tempu naruk, purezemplu, bele ajuda sientista hodi determina karik iha diferensia bainhira akontese deit udan bo’ot ou husi parte tipu temperatura bo’ot ruma.
Data ne’ebe entrega hikas ne’e iha 1999, wainhira forsa Australia iha misaun Peace Keeping Force (PKF), Sam Clelad husi Departamentu Meteorlojia Australia mai iha Dili, hodi hakat liu ba Kantor Meteorlojia iha Komoro. To’o iha uma ne’e Sam Clelad hare data sira ne’e soe naklekar no sabraut hotu.
“Sorte diak ema la sunu, hau hare ne’e importante tebes. Hau halot hotu tiha, hau lori ba Australia hodi tau didiak. No hau promete katak data ne’e sei entrega ba TL. ohin sai istoria ba moris ema nian, tamba liu husi data ne’e ita bele analiza ba ita nia moris ho ambiente,’dehan Clelad iha serimonia entrega data ne’e.
Sam Clelad mai Dili, iha 1999 servisu iha UN, hodi analiza iha sistema servisu iklima lokal. Data ne’ebe Sam Clelad salva mos iha tinan 1967, husi Distritu Kovalima. Tuir data iha tempu neba, iha fulan Outobru rai nia malirin iha 23-27 grau celsius. Nee hatudu katak, iha tempu neba, TL rai fresku los nia malirin, kompara ho agora rai manas ba too 30 graus celsius.
“Maske data hirak ne’e besik destroi ona, maibe hau hare data ne’e importante tebes, ida ne’e mos hau nia dever hodi salva data hirak ne’e. Balu iha livrus, iha notas hakerek ho liman no balu sei iha obervasaun hela. Hau hetan kaixa balu no hau servisu iha oras balu nia laran hodi salva data hirak ne’e husi foer laran,”dehan Clelad.
Iha fatin hanesan, Ministru Transpostasaun no Telekomunikasaun, Pedro Lay fo obrigadu ba pesoal Sam Clelad nomos obrigado ba governu Australia iha hanoin tebes hodi salva no tau didiak data ba iklima TL nian ne'ebe lakon tiha ona, iha pasca referendum.
"Hau agradese tebes ba servisu boot husi pesoal Sam Clelad ne'ebe iha momentu neba, halot didiak ita nia data,"dehan Pedro Lay.
Data hirak ne’e hetan asegura no muda ba sistema digital ne’ebe husi programa, Planu no Adaptasaun Siensia Mudansa Klimatika Pasifiku Australia ne’ebe hetan apoiu fundus husi AusAID ka AusAID-funded Pacific-Australia Climatica Change Science Adptation Planning (PACCSAP) program.
Pasu enterga data hirak ne’e tanba esforsu bo’ot entre programa PACCSAP ho governu TL ne’ebe hamahan-an iha Ministeriu Transportasaun no Komunikasaun. Data hirak ne’e mos konsege salva mos rai hotu iha arikvu nasional.
PACCSAP maneija husi DIICCSRTE( Autralian Department of Industry, Innovation, Climate Change, Science Research and Tertiary Education) ne’ebe kolaborasaun ho AusAID nudar parte husi governu Australia nian, apoiu millaun $328.2 dollar Australia ba inisiativa adaptasaun mudansa klimatika Internasional ba tinan lima.
