Marobo oan fo agradese ba Brigitte Renard Clamagiran

Radio, online  - Liu husi  Vise Ministra  Edukasaun Ensino Baziku, Dulce Soares de Jesus hanesan mos Marobo oan, husi Distritu Bobonaro fo agradese ba antropolojia husi Fransa ho naran Brigitte Renard Clamagiran. Iha tinan 1966 mai iha TL, hakat ba liu Marobo, liliu ba iha suku Soeleso hodi rekoila kultura Marobo ninian, ne’ebe mak orginal.

Vice Ministra Edukasaun Ensimo Baziku hato’o agradese ba antropolojia Fransa iha serimonia enseramentu espozisaun Hametin kultura kemak Marobo uluk no agora ne’ebe halao taka iha Domingu, (2/6).

Espozisaun ne’e halao iha dia ona huhu husi 30 Abril to 2 de Junho 2013. Espozisaun ne’e  loke husi Primeira Dama, Isabel Ferreira.

Vise Ministra Dulce nee hatutan, espozisaun ne’e dalan importante hodi foti kultura Marobo nian. Akitvista Franca, Clamagiran ne’ebe halao nia peskiza iha TL loke duni TL nia kulutura koinesidus iha mundu tomak.
   
Ne’e faze primeiru ba Marobo oan sira atu hametin no mantein diak liutan sira nia pozisaun hodi lao nafatin ba oin.

Ministeiru edukasaun sei kontinua buka tuir no promove kultura rai seluk nomos ba Marobo. “Ida ne’e sai responsanilidade bo’ot ba ministeiru edukasaun atu tau iha kurikulu eskola nian,” katak nia.   

Konaba halo tais, nia dehan, governu sei tau mos pratika iha eskola hotu hotu bele buka no aprenze oinsa maka bele halo tais ne’ebe moderniza diak liutan. Tamba tais original la bele fase, maibe mudifika hodi fase no sei la halo ninia ko’or sai atu nune’e sai diak liutan.

Reprezentante Intelektual Marobo oan, Armindo Maia informa dehan katak, “Hau hato agradese barak ba governu liu –liu Ministeiru kultura no edukasaun no Timor Aid, Eniaun Europea, Governu Fransa hodi ohin kalan ita halao espozisaun ida ne’e to remata durante fulan ida resin,
Ami hato agradese ba Senhora Clamagiran ne’ebe halo nia estudu, nebe halo iha tinan konsege halibur buat barak konaba marobo nia rikusoin hodi tau iha livru no dokumentasaun,”

Eis Ministru Edukasaun iha I governu konstitusional ne’e dehan, iha 1969 nia sei ki’ik, nia ba feiras iha Marobo, iha suku Soileco ho nia oan feto kala tinan 4 naran Pascal, hau hakfodak hare malae feto ida ba hela iha Soileco hodi halo estudu konaba kultura.

“Nia ba hakerek livru no kultura Marobo nian, iha livru hodi tau iha livru kultura mapa mundu nian, nebe ohin loron ita hotu halo enseramentu ba espozisaun ne’e,”dehan Armindo.

Nia dehan, kultura Marobo bele sai orgulhu ba ema hotu, tanba Marobo nia kultura konsege hakat ba ona internasional. “Marobo nia kultura konsege gou internasional,” tenik Eis Ministru Edukasaun ne’e.

Koalia konaba kultura, nia dehan, TL nia uma lulik sira komeas barak abandonadu, liu –liu uma adat sira ne’ebe iha foto leten komesa aat no estraga dadauk ona. Problema ida maka ema barak komesa hakarak hela iha rai tetuk no lakohi hela iha foho leten, alende ne’e mos atu halo uma adat ho original ho du’ut mos komesa laiha ona, tanba du’ut manu lain laiha ona.

“Ita la hatene los, katuas sira maka ba hein, no iha la hatenen tinan 10 mai tan se maka sei ba hein uma boot nee,” Armindo Maia dehan,
Nia dehan, ema soru tais nudar prosesu ida nebe hahu husi avo bein ala sira, 

“Ba komunidade Marobo ita hotu tenki sai nain ba kultura ida ne’e, para bele defende no koalia hodi hatutan no promove kultura ne’e sai buras liutan,” tenik Maia.

Iha fatin hanesan, Diretora Timor Aid, Rosalia Soares  fo hato agradese ho festival kultura ne’ebe maka halao diak tebes hodi promove no haburas kultura Marobo oan sira. Objetivu festival ne’e atu hahu no komesa haburas kultura Marobo nian ba futuru.

“Bainhira ami halo beskiza hahu iha 2011, to ohin tau iha Timor Plaza hetan kolaborasaun diak husi parte hotu hanesan, Komisaun Europea, Intutu Franca, no Fundasaun Alola

“Hau kontenti teb-tebes ita ho orgulhu hare Marobo oan sira aprezenta sira nia kultura, ami hein servisu ne’e ba aban bairua ita bele promove mos kultura sira seluk,” tenik nia.

Nia dehan, Timor Aid espera aktividade ne’ Marobo oan sira bele hamutuk hodi hametin liutan kultura ne’e sai burak liutan ba futuru.

Reprezenante Juventudo no Estudante Marobo oan, Armindo Soares Lelo  hato agradese ba juventu feto no Mane no lia nain sira nebe fo kontribuisaun hodi suporta aktividade ne’e bele lao diak liutan.
Nia dehan, eventu ne’e halao atu hametin no haburas liutan Kultura Marobo nian labele lakon iha ema hotu nia moris.

Armando husu ba Ministeiru Edukasaun atu tau matan ba kultura ne’e nudar parte ida iha materia edukasaun insimu baziku. “Ami hein servisu hamutuk ida ne’e bele iha nia kontinuasaun,” tenik nia.

Marobo kompostu husi suku 3, mak hanesan suku Soeleco, Atu-aben no Ilatlaun. Marobo iha ninia rekursu natureza ne’ebe potensia hanesan bee-manas no borluli, ne’ebe rekoinese hanesan be’e ne’ebe bele kura ema nia moras kulit no atria tirista hodi mai investe iha TL, liliu Marobo rasik.

Iha serimonia enseramentu ne’e iha grupo tebe-tebes sei tebe tei gou-lolo hanesan tebes nebe beiala sira halaao o ba aktividade/serimonia (lui bea) suman. Puu geno (huu koremetan). Harame serimonia enseramentu festival kultura Marobo kemak ne'e ho tebe-tebe.