80% povu TL agrikultor, maibe mall nutrisaun

Radio, online – Maioria populasaun Timor-Leste 80% moris iha vida agrikultura, maibe povu kontinua moris iha mall nutrisaun nia laran. Situasaun ironika tebes, tanba agrikultor nia servisu mak produk ai-han.

“TL foin mak ukun-an nomos iha problema barak. Iha problema sira ne’e, ida mak problema mall nutrisaun no problema ai-han nian,”dehan Prezienti da Repulika (PR), Taur Matan Ruak iha nia diskursu ba loron mundial ai-han Kuarta, (16/10) iha CCD.

Tuir PR, problema mosu mall nutrisaun ne’e mosu ba iha povu sira mak produs ai-han. Halo natar no to’os, sira mak sofre mall nutrisaun. Isin ladiak no ai-han mennus kuandu udan tau rai.

Tuir prezidenti Taur Matan Ruak, lolos ne’e ema sira ne’ebe servisu iha governu ou fatin balun mak tenki krekas, tanba laiha to’os no natar, maibe iha Timor oin seluk. Ema ne’ebe produs aihan mak krekas fali, ema ne’ebe la produs ai-han isin diak fali. Ho razaun ne’e PR husu ba Ministeiru Agrikultura no Peskas atu tau atensaun ba problema ida ne’e hodi kombate mall nutrisaun.

Hatan ba preokupasaun PR Taur nian ne’e, Ministru Agrikultura no Peskas, Mariano Assanami Sabino, apela ba povu Timor oan hotu, liliu ba inan-aman agrikultor sira atu esforsu no haka’as-an hodi halakon problema haat mak hanesan; seguransa alimentar, nutrisaun, soberania alimentar, hamenus kiak no hasae rendementu ba povu.

Iha fatin seluk sosiadedadi sivil hanesan Institutu La'o Hamutuk Asosiasaun HAK ,Fundasaun Haburas Fokupers Caritas Baucau Institutu Kdadalak Suli mutu – KSI no Organizasaun Haburas Moris (OHM-Maliana) liu husi karta aberta, husu ba governu atu tinan-tinan, ita importa ai-han barak (liu-liu foos) maibé nivel mall nutrisaun as nafatin. Ita konsumu foos barak liu duké nasaun seluk , no konsumu ikan ki'ik liu kompara ho nasaun seluk  kestaun ne’e hato husi Hasaltil no sosiade sira seluk hanesan liu husi nia karta komunikado imprensa.

“Governu tenke haree problema malnutrisaun ho perspetiva qualitative, no fokus ba diversifikasaun ai-han no edukasaun kona ba nutrisaun. Tenke fó prioridade ba dezenvolvimentu setór pekuaria, peskas no reabilitasaun setór floresta inklui protesaun, no dezenvolvimentu infrastrutura rural.

Governu tenke foti meius hamenus importasaun ai-han, regula importasaun produtu  kímikune’ebé estraga saúde no meiu ambiente, valoriza  setór produtivu, kooperativaindústria ki’ik ne’ebésustentável hodi substitui ita nia ekonomia nasaun ne’ebédepende maka’as ba fundu mina.

Governu tenke mós promove modelu agrikultura sustentável, ne’ebé la presiza input karun, fó benefísiu ba agrikultór ki’ik no kontribui ba haburas natureza, hanesan agro-ekolojia no permakultura.

Iha nivel internasionál, Relator espesiál ba Direitus Ai-han ONU nian Señór Olivier de Schutter hatudu ona katak futuru agrikultura maka agro-ekolojia

“Ami enkoraja Governu Timor-Leste atu harii sistema alimentár sustentável ba ita nia nasaun, atu asegura soberania ai-han”.

Hatan ba kestaun ne’e ministru agrikultura marianu asanami sabino ia nia politika agora ba oin ita labele denpendeti ona ba inportasaun fos husi  rai liur, tanba ita iha ai - han oin oin  hamenus fo hau liur ita tenke han fali ita nia aihan rasik

Tamba ne’e kanta reru sira nebe iha uma oin ita tenke kuda modo  uma sira ida ida tempo udan teke rai be’e ami mos rekomenda ona ba obraspublika  katak uma ida tenke iha tanke be’e para rai be’e labele husik be’e ba liu tasi.

Atu promove nutrisaun ita tenke kontrola mos ita nia animal ita timor ita nia kultura iha uma ida iha fahi iha manu iha bibi tamba ne’e ita tenke konrola para ita promove ita nia produ aihan rasik

Husu ba ema hotu atu han ai-han nebe ita kuda  la siknifika laos ita rasik mak kuda maibe minimal iha ita nia rai laran para it abele ukun rasik  ahai husi liur nutrisaun la iha maibe ita dependeti nafatin.

Tanba ne’e loron aihan mundial ne’e  atu refitaliza ita nia sistema produsaun sistema kuda, sistema kuda sitema sosa sitema konsume.