Dili, Radio Online_Liu husi conferensia da imprensa, iha loron 14/10/2014, Mericio Akara, Diretor Luta Hamutuk haktuir Luta Hamutuk ejiji ba Parlamentu Nasional no Governu atu hamenus OGE 2014 liu husi Ratifikasaun Orsamentu tanba Governu laiha kapasidade.
Mericio hatutan “Bazeia ba Lei Orsamentu Geral do Estado 2014 (Lei No.2/2014) Artigu 8.º (Regras komplementares kona-ba ezekusaun orsamental), iha Alinea 4 hateten klaru katak, “Parlamentu Nasional hala’o debate trimestral ida, kona-ba ezekusaun orsamental kada ministériu, sekretaria Estadu ho servisu no fundu autónomu nian, ho prezensa husi respetivus membrus Governu no dirijentes máximus”. Signifika katak tuir lolos PN halao ona debate trimestral hodi husu akuntabilidade ba Governu konaba sira nia rezultadu ezekusaun nebe mak foin atinji 69% (Fontes: www.portaltransparansia). Luta Hamutuk hanoin katak Debate nee importante mos atu koalia konaba iregularidade nebe mosu iha prosesu implementasaun orsamentu durante tinan fiscal 2014. Haree ba kestaun nee, Luta Hamutuk konsidera katak PN rasik nebe produs lei refere no Governu (liu-liu Ministeriu das Financas), laiha responsabilidade, laiha konsistensia atu halao nia knar no responsabilidade nebee regula iha Lei. Tanba maske kalendariu ezekusaun tama ona ba fulan outubru, maibe PN seidauk halo debate trimestral hodi husu akuntabilidade ba Governu konaba progresu ezekusaun OGE. Debate trimestral nee presiza halao antes Governu submete OGE 2015 ba iha Parlamentu Nasional, nebe tuir lei Governu tenke submete proposta nee iha loron 15 de Outubru kada tinan”.
“Aleinde nee, Rezultadu monitoramentu Luta Hamutuk konaba ezekusaun OGE 2014, identifika kestaun lubuk ida, nebe presizamente atu diskute mos iha PN. kestaun hirak nebe mak Luta Hamutuk identifika, bele konsidera nudar pratika irregular ka pratika nebe la lao tuir regras orsamental nebe iha, mak hanesan Bazeia ba Lei OGE 2014 (Lei No.2/2014) Art. 8, alinea 5: hateten katak “Se, to’o final terseiru trimestre, ezekusaun orsamental atinji 75%, Governu bele buka halo transferênsia husi Fundu Petrolíferu ne’ebé bot liu Rendimentu Sustentável Estimadu, maibé tenke informa uluk-lai ba Parlamentu Nasional no asegura rezerva ida ne’ebé ho valor tokon $200 iha Konta do Tezouru”. No iha Alinea 6: “Kazu, durante terseiru trimestre, bele prevê katak tasa ezekusaun orsamental to’o tinan remata bele menusde 80%, tenke retifika Orsamentu, hodi hamenus respetivu montante total, entre fulan Jullu no Setembru”. Liga ba kapasidade ezekusaun orsamentu durante ne’e hatudu katak, Governu laiha ona razaun fundamentu atu halao transferensia osan Fundu Minarai nebe exede ESI 3% (Miliaun US$200). Tanba Rezultadu ezekusaun durante nee (fim do Setembru) sidauk atinji 75%. Tanba nee, Luta Hamutuk husu ba PN atu kria lalais debate tirmestral orsamentu ho Governu atu halo rafikasaun ba OGE 2014 (hamenus orsamentu) tuir lei rasik haruka, tanba kapasidade ezekusaun Governu labele ona garantia ezekusaun OGE liu 80% iha fim do ano. Hakarak hateten mos katak Artigu ida nee nudar rezultadu konsensus orsamental entre PN no Governu liu husi Komisaun Eventual hodi nune aprovasaun final OGE 2014 ho unanimindade. Infelismente Governu laiha konsistensia atu aplika lei ida nee” Isplika Mericio.
Tuir Luta Hamutuk nia monitoramentu durante ne’e identifika katak dala barak mosu pratika irregular iha prosesu ajudikasaun projetu husi Governante ba kontrator sira, nebee la tuir prosedimentu nebe regula iha Regime Juridico do Aprovisionamento (Decreto-Lei n.° 15/2011). Tanba dala barak Ministeriu no Sekretariu Estadu sira halo autorizasaun prosedimentu aprovisionamentu interna (deside rasik) ba projetu nebe mak nia valor exede US$1.000.000 (Miliaun Ida Dolar Amerikanu), nebe tuir Lei Rejime Juridico de Aprovisionamentu, Primeiru Ministru no Konsellu Ministru mak iha kompetensia atu autoriza prosedimentu liu husi Aprovisionamentu Nasional. kestaun nee Luta Hamutuk konsidera nudar pratika MAFIA APROVISIONAMENTU nebe iha ligasaun direta ho pratika Korrupsaun. Tanba tuir dadus nebe mak Luta Hamutuk asesu liu husi Portal Eletronika Aprovisionamentu (www.eprocurementportal.gov.tl) hatudu katak iha projetu balun nebe mak implementa husi linha Ministeriu, maibe laiha konesimentu husi Comisaun Nasional Aprovisionamentu. Tanba Ministeriu rasik deside deit ho mekanismu interna (sem konesimentu husi CNA), maske tuir lei projetu nee tenke submete / tenderiza liu husi CNA tanba nia valor orsamentu nebe bot hanesan ou liu US$1.0 (Miliaun ida dolar amerikanu). Tuir dadus nebe mak Luta Hamutuk asesu, hatudu katak Ministeriu sira desvia prosedimentu projetu ba CNA, tanba valor orsmentu nebe mak exede miliaun US$1.0 Ministeriu sira fahe tiha ba item projetu 2 ka 3, atu nunee Ministeriu rasik bele deside rasik nia prosedimentu ho karakter EMERGENSIA.
Relasiona ho projetu emergensia nebe mak durante nee sai polemika, Luta Hamutuk konsidera katak Governante sira balun dezvia sistema hodi hetan benefisiu “mafia aprovisionametu” atravesa mekanismu ajustu diretu ba projetu emergensia. Tanba tuir dadus nebe mak Luta Hamutuk asesu iha (www.procurementportal), dala barak projetu hirak nee la priense rekezitus nebe mak mensiona iha Dekretu Lei Regime Juridico de Aprovisionamentu (Art.94). Situasaun ne’e indika katak projetu emerjénsia mak durante ne’e akontese, kria rasik husi membru Governu sira (by design) no pratika ida ne’e bele konsidera katak indikasaun korrupsaun iha Ministeriál.
Bazeia ba rezultadu ezekusaun OGE nebe mak publika iha situs Portal Transparansia Governu (http://www.budgettransparency.gov.tl), hatudu katak durante fulan 10 (sanolu) nia laran Ministeriu no Sekretariu Estadu balun mak halo gastus nebe mak exede tiha montante alokasaun orsamentu. Kestaun nee Luta Hamutuk identifika, liu-liu gastu konaba Item Viajen Estranjeiru (OVERSEAS TRAVEL) iha kategoria Bens Servisu husi Instituisaun sira mak hanesan: Gabinete do Ministro dos Transportes e Comunicações (123.2%), Gabinete Secretario Estado Maio Ambiente (244.4%), Gabinete da Secretária de Estado do Comércio (191.5%), Gabinete da Secretária de Estado da Indústria e Cooperativas (371.2%). Nee hatudu katak durante nee Ministru no Sekretariu Estadu sira ladun tau atensaun ba asuntu dezenvolvimentu rai laran, maibe gasta tempu no orsamentu barak hodi halo viazen ba rai liur deit.
Relasiona ho kestaun iregularidade neebe mak mosu durante nee iha prosesu ezekusaun orsamentu, Luta Hamutuk husu ba Komisaun Inkeritu Parlamentar nebe mak estabelese ona husi Parlamentu Nasional, atu halo investigasaun klean no independente (seim interese politika) ba Governante sira nebe mak durante nee indika ona halo mal gastu ba orsamentu estadu liu husi ajudikasaun projetu. No rezultadu investigasaun nee tenke publika no submete ba iha Ministeriu Publiku atu prosesa tuir lei nebe mak vigora iha Timor Leste.
