Dili, Radio Online, Reprezentante husi organizasaun 17, inklui Wateraid, Plan, UNICEF, CVTL no World Vision, hola parte iha treinamentuidane’ebé hala’o durante loron tolu husi 28-30 Abril, ho objetivu atu lori koerénsia ba forma oinsá autoridade lokál no parseiru dezenvolvimentu sira serbisu ho komunidade hodi alkansa ezekusaun bee moos iha áreas rurais. Eventu ne’e marka pasu signifikante ida ba oin iha aplikasaun Planu Asaun Komunidade husi Direcção Nacional dos Serviços de Águas (DNSA), liu husiestende treinamentu kona-ba Manual Fasilitadór Postu Administrativu ba ONGs ne’ebé servisu iha setór bee, atu nune’e sira hotu-hotu tuir diretrizes ne’ebé hanesan iha sira nia serbisu ho komunidade.
Eventu ne’e loke husi Director Geral de Águas e Saneamento (DGAS), Joao Jeronimo; Valentin da Costa Pinto, husi BESI-TL no FHTL; Gustavo da Cruz, Director DNSA; no Roger Guinery, Director Programa BESIK ne’ebé ezekuta apoiu Governu Australia nian ba setór Abastesimentu Bee Moos Rurál, Saneamentu no Ijiene (RWASH), serbisu hamutuk ho Governu Timor-Leste.
Bainhira ko’alia iha sesaun abertura, Roger Guinery esplika importánsia koerénsia nian iha prátikas jestaun bee moos, nu’udar define ona iha manual treinamentu nian ne’ebé dezenvolve husi DNSA ho apoiu BESIK nian: “Manual ne’e sei hadi’a asesu ba bee moos ba komunidade rurál sira iha Timor-Leste. Manual ne’e garante prosesu planeamentu komunidade inkluzivu ida – ema hotu-hotu enkoraja atu hola parte – feto, mane, ema vulnerável sira, defisiente sira, ema foin-sa’e no mós katuas-ferik sira. Bainhira envolve ema hotu-hotu maka sei hasa’e probabilidade sustentabilidade nian”Nia hatutan tan: “Manual ne’e kaer xave hodi hametin planeamentu komunidade nian no halo komunidade sente sai na’in ba sira nia sistema bee moos liu husi GMF sira (Grupu Manejamentu Fasilidade), ho partisipasaun ativu feto sira nian iha GMF sira”.
Husi prosesu PAK (Planu Asaun Komunidade) ne’ebé fasilita ona iha períodu entre Jullu-Dezembru tinan kotuk, bainhira manual ne’e Fasilitador Postu Administrativu sira foin mak uza ba dala-uluk, hatudu partisipasaun feto iha GMF liu 30%, GMF ne’ebé forma ona ka restrutura hetan partisipasaun feto 89%. Aumenta 22% husi tinan 2013 ne’ebé feto nia partisipasaun iha GMF 67%.
“Imi nia partisipasaun iha treinamentu ne’e hatudu imi nia kompromisu ba prinsípiu importante tolu ne’ebé imi hatene iha lansamentu manual ne’e iha Outubru liu ba: komunidade nia partisipasaun, kolaborasaun no apoiu ba sistema sira governu nian,” hateten Jeronimo. “Manual ne’e sei tulun ita hotu atu serbisu ho forma efikáz liu tanba ema hotu-hotu ne’ebé involvidu iha setór WASH sei bele halo tuir prosedimentus no diretrizes hanesan. Ita hotu-hotu responsável ba halo ita nia parte – Governu, Sosiedade Sivil no Komunidade sira rasik. Ha’u hakarak agradese Governu Australia ba finansia inisiativa importante ne’e, liu husi apoiu BESIK nian ba programa treinamentu ida ne’e,” nia hatutan.
PAK nu’udar estrutura ida ho etapa tolu: primeiru, sorumutu komunidade kona-ba fatin no dezeñu bomba nian. Enkoraja ema hotu-hotu atu hola parte atu nune’e sentimentu nu’udar na’in kontribui ba sustentabilidade sistema nian. Segundu, iha workshop ida kona-ba dezenvolve komunidade nia planu jestaun bee moos no estabelese reprezentante GMF ne’ebé sei responsável ba monitoriza kondisaun sistema bee moos. Iha terseira etapa, sei hakbi’it GMF atu foti asaun sa de’it mak presiza atu garante katak sistema bee moos iha kondisaun di’ak nafatin.
Apolonia Asteria Barreto husi Water Aid dehan katak nia aprende durante kursu ne’e katak “Tenke iha diskusaun ida klaru kona-ba oinsá atu harii sistema bee moos ida, harii torneira, tanke no seluk tan, ne’e la’os ita halo mesak de’it, maibé hamutuk ho komunidade, feto, mane,emadefisiénsiasira, hodi foti desizaun kona-ba buat sira ne’e hotu”.
Elio da Silva, husi ONG Fraterna (parseiru Plan nian ida) dehan katak sira nia servisu sei fásil liu ho manual ne’ebé sira aprende iha treinamentu ne’e, “Ami bele iha serteza katak GMF ne’ebé ita forma, no membru komunidade sira sei sentekataksistema bee ne’ebéitaatuhariiihasiranialeetne’esiranianrasik, la’ósgovernukala’ós NGO nian,” nia dehan, “Ami kontente ho prosesu PAK ne’e. Ami sei fahe koñesimentu ne’ebé ami hetan ona ba ami nia kolega sira ne’ebé labele mai atu nune’e sira mós bele halo tuir manual ne’ebé ami simu ona”.
