“Hanesan ita akompanha, maske be’e ih amaibe be’e la nato’on ba komunidade Darlau”, Lia hirak ne’e haktuir husi Permeira Dama Ijabel Ferreira ba Jornalista Radio Liberdade Dili, hafoin inagura be’e mo’os iha Aldeia Darlau, iha loron 8/8/15.
Antonio da Costa, Autoridade Lokal ba iha area refere haktuir nia esperansa katak alein hare kona ba be’e, espera iha tempu mai Permeirra Dama mos sei tau atensaun ba estrada no seluktan ba nesesidade komunidade iha area refere.
Narvy Lewis, Reprejentante Komunidade Australia, esklarese katak “Fornesementu bee rural nudar prioridade importante Guvernu Timor Leste No Governu Australia, ida ne’e permeiru no importante tebes ba komunidade nia saude, Australia iha komitmentu naruk hodi servisu hamutuk ho Timor Leste atu hadia asesu ba bee no saniamentu liu husi programa BESIK”.
Komunidade Darlau lokaliza iha foho leten aas liu bá hodi hateke tun mai Dili, iha dalan baAileu nian, maybe ida ne’e nafatin parte husi Munisipiu Dili, Postu Administrativu Cristo Rei, Suco Becora. Tanba ninia lokalizasaun no falta ba bee-matan ne’ebé besik, Darlau tenke liga ho sistema bee ne’ebé bee-matan lokaliza iha Postu Administrativu Remexio, iha Munisipiu Aileu.Hafoin bee-matan Remexio ne’e dezenvolve, komunidade ne’ebé hela besik iha area ne’ebá hahú muda hodi hela iha ne’ebá. Ida ne’esignifika bee-matan tenke fahe ba komunidade rua no ho bee nia sulin ne’ebé uitoan la sufisiente hodi hatán ba ema hotu-hotu nia presiza, especial liu durante tempu bai loron.
Atu resolve situasaun ne’e, komunidade Darlau husu asisténsia husi DNSA. Iha tinan 2013, Primeira Dam ainaugura klínika foun iha Darlau no nia nota katak edifísiu ne’e laiha abastesimentu bee ne’ebé sulin nafatin.Tuir mai programa BESIK (Bee, Saneamentu, no Ijiene iha Komunidade) ne’ebé hetan fundus husi governu Australia, hetan proposta husi DNSA hodi fornese apoiu ba komunidade ne’e.
Etapa dahuluk ne’ebé BESIK, DNSA no komunidade tenke halo mak identifika bee-matan foun ho sulin ne’ebé sufisiente ne’ebé bele halo gravitasaun ba Darlau, tanba laiha bee rai-okos no rekursu potensiál sira seluk ne’ebé eziste ona. Iha de’it rekursu bee ne’ebé disponivel hodi hatán bar ekizitu mínimu mak 0.6 litru/segundus no lokaliza 6 km iha Munisipiu Aileu nia área. Maski ida ne’e la’ós kondisaun ne’ebé ideál – haree husi ninia volume no asesu – ida ne’e mak bee matan ne’ebé disponivel ne’ebé komunidade Darlau bele garante liu husi akordu ida ne’ebé asina hamutuk entre bee matan na’in tradisionál no autoridade local Darlau nian.
Projetu depois tama ba faze konsultasaun social bainhira ekipa mobilizadór husi DNSA nasionál hahú prosesu Planu Asaun Komunidade (PAK) iha ne’ebé komunidade identifika ona sira nia knar iha tantu atividade implementasaun no post-implementasaun projetu inklui forma GMF (Grupu utilizadór bee) no sira nia knar ba operasaun no manutensaun iha future ba sistema bee.
Bainhira komunidade nia prioridade estabelese ona tantu komunidade no DNSA aprova dezeñu ba sistema bee, tender fó sai no ONG HTO mak manán. Konstrusaun ba sistema bee foun Darlau hahú iha fulan Marsu tinan 2013 no kompleta iha tinan tuir fali.
Komponente konstrusaun nian inklui Dezenvolvimentu no protesaun ba bee-matan inklui kuda ai-horis 1000 liu iha area kaptasaun nian hodi ajuda konserva bee-matan no prevene eroisaun. Konstrusaun liña transmisaun foun 5.8 km no liña distribuisaun 2.8 km. Konstrusaun ba rezervatóriu 40 m3. Konstrusaunbatorneira 13.
Alende torneira públiku 13, HTO mós halo koneksaun husi main line ba edifísiu públiku 2, klínika no eskola.
To’o agora, 88% husi komunidade Darlau ho total ema 879 ka uma-kain 176 asesu ona ba sistema bee foun. Orsamentu ba Projetu Sistema Bee Moos Darlaumak $164,380.
Operasaun no Manutensaun, komunidade hili Grupu Maneja Fasilidade (GMF) mak responsavel ba operasaun sistema – verifika bee nianivel, loke no taka válvula, inspesaun regulárba sistema – nune’e mós halo manutensaun. Tékniku GMF, inklui feto na’in rua, hetan ona treinamentu atu halo manutensaun báziku inklui hadi’a torneira, roskakanu no trokaválvula.
GMF iha Darlau, hafoin halo konsultasaun ho membru komunidade hotu-hotu, deside ona atu husu família sira atu kontribuisaun fulan-fulan séntimu 50 hodiajuda manutensaun sistema. Kontribuisaun hahú tiha ona iha tinan 2015 no treinamentu finansas mós sei organiza husi DNSA no BESIK hodi kapasita GMF Darlau.
Tanba bee nia sulin menus durante tempu bai-loron GMF presiza atu estabelese oras loke bee nian iha rezervatóriu principal hodi regula no asegura katak membru komunidade hotu-hotu hetan asesu ba bee loron-loron. Tantu Eskola no klínika iha tanke adisionál, ne’ebé signifika fornesimentu konstante bee nian tenke disponivel ba sira. Durante tempu udan, rekursu enxe nakonu fila-fali, bele asesu ba bee loron tomak iha torneira públiku no edifísiu públiku hotu.
