
Dili, Radio Liberdade Online -Vise-Ministru Negósiu Estranjeiru no Koperasaun Timor-Leste, Roberto Soares, iha loron 7 – 11 Setembru 2015, reprezenta Primeiru-Ministru Rui Maria de Araújo, lidera delegasaun Timor-Leste hodi partisipa iha Forum Ilha Pasifika/PIF (Pacific Islands Forum) ba dala-46, iha Port Moresby, Papua Nova Guiné.
Tinan-tinan, ulun bo’ot hosi Ilha Pasifiku sira halao sorumutu atu dezenvolve koperasaun koletiva hodi responde ba kestaun rejional sira. Tema sentral hosi fórum tinan ida ne’e, ne’ebé lidera hosi Primeiru Ministru Estadu Independente Papua Nova Guiné, Petter O’Neil, koalia konabá “haforsa ligasaun hodi habo’ot rejionalismu pasifiku.”
Sekuensia hosi fórum ne’e hahu ho sorumutu entre ulun bo’ot hosi Estadu ilha ki’ik sira pasifiku nian iha loron 07 Setembru 2015, sorumutu entre ulun bo’ot Azia, Karibia no Pasifiku sira (ACP) no abertura ofisial hosi Fórum Ilha Pasifiku sira ba dala-46 iha loron 08 Setembru 2015, hafoin kontinua ho sessaun plenaria iha loron 09 Setembru 2015, retiru entre ulun bo’ot sira Fórum Ilha Pasifiku nian iha loron 10 Setembru 2015 no Sesaun Plenaria Pós-Fórum Dialogu Parseiru sira ba dala-27 iha loron 11 Setembru 2015.
Iha nian diskursu durante sessaun plenaria Fórum Ilha Pasifiku sira ba dala-46, Vise-Ministru Negósiu Estranjeiru no Koperasaun, Roberto Soares, hato’o katak iha kontestu global, mundo oras ne’e hasoru dezafiu barak hahu hosi dezafiu tradisional to laos traditional nian, hanesan violensia ne’ebé akontese iha Medio Oriente hodi hamosu exodu bo’ot ba kontinente europeia, tensaun ne’ebé sae iha Azia Pasifiku, pobreza extrema, konflitu global no ameasa bo’ot hosi mudansa klimatika. Vise-Ministru Roberto Soares akresenta katak mentalidade Guerra Fria oras ne’e infeta relasõens internasionais tamba rai sira atua tuir interese ida-idak nian, trata no konsidera malu nudar adversariu duke servisu hamutuk ba ema barak nian diak.
Hare ba situasaun hirak ne’e mak Timor-Leste konsidera katak Fórum Ilha Pasifiku sira bele sai hanesan modelu involvimentu internasional ne’ebé bele hamosu esperansa tamba Fórum ne’e rasik lori nasaun barak hamutuk nudar parseiru hodi hare konabá dezafiu no oportunidade ne’ebé iha no bele habelar lian hosi Estadu ilha ki’ik sira iha mundu ne’ebé kompetitivu liu.
Iha involvimentu global, Vise-Ministru Roberto Soares hato’o katak Timor-Leste oras ne’e servisu atu haforsa no hametin koperasaun internasional. Timor-Leste iha dalan klaran lidera CPLP to wainhira Brazil assume hikas fali iha tinan 2016. Timor-Leste mos oras ne’e iha prosessu atu sai membru ASEAN. Timor-Leste no Papua Nova Guiné maka rai rua ne’ebé iha papel atu sai nudar ponte entre ASEAN no Pasifiku.
Nu’udar Estadu kosteiru, Vise-Ministru Roberto realsa kata tasi ne’ebé haleu Timor-Leste no rekursu ne’ebé iha tasi laran importante tebes atu apoio dezenvolvimentu ekonomiku rai no povo nian moris diak. Tamba ne’e Timor-Leste nian pozisaun ba rezolusaun fronteira maritima sempre bazeia ba direito internasional hanesan Konvensaun Nasõens Unidas konabá Direito Tasi nian ka UNCLOS 1982.
“Povo Timor-Leste fó importansia bo’ot bá fronteira maritima permanente nu’udar pasu ida atu assegura nian soberania tomak hanesan Estadu independente ida. Atu trata rezolusaun ba fronteira maritima, ami nian pozisaun atu negosia kualker disputa potensial ida sempre bazeia ba direito internasional hanesan Konvensaun Nasõens Unidas konabá Direito Tasi nian ka UNCLOS 1982,”dehan Vise-Ministru Roberto Soares.
Hare bá prinsipiu ida ne’e, Timor-Leste kontinua manifesta nian solidariedade bo’ot, kompromisu no apoio ba tema sentral hosi Fórum Ilha Pasifiku sira ba dala-46 ne’e.
“Timor-Leste nian hare katak estrutura rejionalismu pasifiku nian fó espasu bo’ot ba interasaun entre sosiedade no governu iha nivel hotu-hotu, liu-liu papel seitor privadu hodi dezenvolve perspetiva dezenvolvimentu sosio-ekonomiku, habelar oportunidade merkadu, hadiak prestasaun servisu, kontribui ba seguransa no governasaun diak bá povo Pasifiku no rejiaun tomak,” akresenta Vise-Ministru Roberto Soares.
Iha okaziaun ne’e, Timor-Leste louva no apoio lideransa hosi Nasaun Ilha Pasifiku sira hanesan Kiribati, Tuvalu no Marshal Islands bá sira nian luta hasoru mudansa klimatika.
Timor-Leste oras ne’e sai nudar membru observador ba Fórum Ilha Pasifiku sira no ho estatutu ida ne’e, Timor-Leste hetan mos assesu bá inisiativa rejional ne’ebé durante ne’e hetan fundu hosi Uniaun Europeia liu hosi Fundu Dezenvolvimentu Europeiu bá dala-10.
Durante vizita iha Port Moresby, Vise-Ministru Roberto Soares aproveita mos oportunidade halao sorumutu bilateral no dada lia informal iha marjem fórum ne’e nian ho dignitariu balun, hodi troka perspetiva no explora posibilidade ho objetivu atu reforsa liu tan lasu amizade no koperasaun. Dignitariu hirak ne’e mak hanesan Primeiru-Ministru no Ministru Negósiu Estranjeiru Papua Nova Guiné nian, Prezidente Kiribati, Sekretáriu-Jeral Fórum Ilha Pasifiku sira nian, Komisariu Uniaun Europeia, Sekretáriu-Jeral ACP no dignitariu sira seluk tan.
Iha sorumutu Fórum Ilha Pasifiku sira ba dala-46 ne’e, Vise-Ministru Negósiu Estranjeiru no Koperasaun, Roberto Soares akompaña hosi Embaixador Timor-Leste bá Australia, Abel Guterres, Diretor ba Diresaun Organizasõens Internasionais, Fulgencio Corbafo no Vise NAO, Madalena Hanjam.
