
Dili, Radioliberdadeonline– 03-08-2016- Asean Peoples’ Forum 2016, ne’ebé hala’o iha Centru Convensaun Dili (CCD) tama ona bá loron dararuak. Tuir ajenda, sei realiza “pararel workshop” ho ninia temátiku hamutuk 32. Kada organizasaun hosi rejionál, sei aprezenta kazu sira ne’ebé durante ne’e komunidade Asean hasoru no advokasia ne’ebe durante hala’o.
Liu hosi konferensia imprensa Kinta (4/8), Co-Chair Malaysia, Gerald Joseph, esplika ba jornalista sira katak partisipante iha forum ne’e hamutuk 840. Siknifika 420 hosi rejionál no 420 hosi nasionál mak partisipa atu fó solidaridade ba komunidade Asean nian hodi influensia Governu sira membru Estadu Asean.
“ida ne’e susesu ne’ebé mak Asean Peoples’ Forum (APF) halo ona no ami fó obrigadu ba governu Timor-Leste, ne’ebé mak fó apoiu tomak ba eventu importante ne’e,” Gerald haktuir.
Co-Chair Gerald hatutan liutan katak, APF nu’udar mekanizmu ida atu fó espasu luan ba sosiadade sivil atu ko’alia asuntu sira ho klean, hanesan problema Papua, fronteira maritima no oinsa fó solidaridade ba Timor-Leste, hodi bele sai membru Asean.
APF ne’e halao kada tinan, bainhira akontese “Asean Summit”, ne’ebe governu rejionál sira halo enkontru boot hodi ko’alia kona-ba asuntu kada nasaun nian. Tuir nia, lolos tinan ne’e, APF realiza iha Laos, maibé tanba sosiadade sivil labele hetan espasu livre atu ekspresa sira nia hanoin no kritika, entau komisaun APF deside hodi realiza APF ba da 11 iha Timor-Leste.
Santoy Hadef, hosi Indonesia, hato’o nia apresiasaun no agradesimentu ba Governu Timor-Leste, ne’ebe fo ona espasu nakloke, hodi realiza APF ne’e.
“Nu’udar sidadaun Indonesia, hau sente kontente tanba situasaun ne’ebé Timor-Leste iha agora, diak-liu fali bainhira sei hamutuk ho Indonesia, tamba laiha ona violasaun hasoru povu Timor no laiha ona intimidasaun. Ida ne’e rezultadu ne’ebé mak di’ak tebes nasaun foun ne’e atinji ona”. Tenik Santoy
Hatan ba pergunta hosi jornalista sira katak oinsa solidaridade totál ba Timor-Leste hodi tama ba Asean. Ba Jornalista, Santoy hateten nu’udar sosiadade sivil hosi Indonesia, labele dehan katak Timor-Leste tenke tama mak di’ak ka lalika tama di’ak,
“Desizaun iha povu Timor-Leste nia liman. Tama ka lae ida-ne’e imi mak tenke hanoin. Maibé atu haree saida mak akontese ona katak agora dadauk iha ona pilar bolu Komunidade Ekonomia Asean (Masyarakat Ekonomi Asean, red), ida ne’e presiza tetu didi’ak. Tanba sosiadade sivil laiha espasu ne’ebé mak Asean fó. Ita mós laiha fatin hodi halo komunikasaun no diskusaun ho Asean. Ida-ne’e karik sai hanesan estudu ida-ne’ebe mak Timor-Leste presiza hatene. Maibé nu’udar nasaun sira ne’ebé mak tama iha nasaun sira sudieste aziatiku, klaru katak hamosu solidaridade tomak hodi apoiu Timor-Leste atu tama Asean”. Santoy esplika.
Iha parte seluk Gerald Joseph, esplika katak asuntu solidaridade ba Timor-Leste, ida ne’e lasai ona preokupasaun, tanba sira fó sira nia solidaridade tomak hodi sai membru Asean. Relasióna ho fronteira maritima, antes ne’e ekipa hosi Asean People Forum entrega ona estatementu ba Asean kona-ba problema fronteira martima, no ida-ne’e sira sei lee no halo diskusaun iha Asean Summit ne’ebé sei akontese iha Laos, fulan Septembru mai.
“Faktu ne’e ami hatudu ona katak Timor-Leste nu’udar parte hosi Asean, mak liu hosi APF, maske ofisialmente seidauk tama, maibé liu hosi forum sosiadade sivil Asean ne’e fatktu ida ne’ebe siknifikante,” Hateten Jerald
Iha parte hanesan, liu hosi konferensia imprensa, Boyunera, hosi Filipina, hateten katak sosiadade sivil Filipina, fó ninia apoiu ba maluk sosiadade sivil iha Timor-Leste, hodi organiza APF 2016 ne’e.
Tinan oin sei realiza iha Filipina, ami espera iha partisipasaun hosi Timor-Leste atu partisipa. Ami nia dezezu katak Timor-Leste hanesan nasaun independente, maibé independente ne’e foin mak hahú. Agora iha ita-boot sira nia liman. Oinsa mak atu dezenvolve nasaun ida ne’e no oinsa mak atu dezenvolve ekonomia, depende uza maneira saida hodi dezenvolve. Maibé ha’u hanoin katak lalika tuir nasaun sira seluk ne’ebe dezenvolve sira nian rain ho uza dalan deve, tanba bainhira ita deve ona ajensia hirak hanesan Banku Mundial, sira mak sei manda no halo tuir sira nian desizaun.” Esplika Boyunera
Boyunera mós esplika katak, papel mídia importante atu foti informasaun, tanba mídia nu’udar pilar importante, presiza iha liberdade imprensa.
Alternate C0-Chair Timor-Leste, Alzira Reis, fó agredesimentu boot ba solidaridade tomak ne’ebe mai hosi sosiadade sivil hosi rejionál, hodi realiza forum importante refere.
“Ami nia kolaborasaun la’o kapas entre sosiadade sivil hosi rejionál, hanesan Malaysia, tanba bele koopera hamutuk hodi realiza eventu ne’e. lahaluha komisaun organizadora agredese mós governu Timor-Leste ne’ebé fo apoiu tomak ba APF. Ami sei kontinua servisu hamutuk, hodi atinji komunidade Asean nia ekspektativa”. Dezezu Alzira
Iha parte seluk, Co-Chair Timor-Leste, Fernando “Ato” Costa, mós informa ba jornalista sira katak, tuir orariu, aban loron 5/7/2016, Asean sei hamutuk ba iha embasada Australia nia oin atu fó solidaridade kona-ba fronteira maritima no sei kontinua halo programa “solidarity night” iha Sekretáriu Estadu Juventude Desportu (SEJD). Iventu ne’e sei organiza hosi Movimentu Kontra Okupasaun Tasi Timor (MKOTT) no Conselu Nasional Juventude Timor-Leste (CNJTL). Kada nasaun Asean nian sei hato’o sira nia deklrasaun kona-ba sira importante ne’ebé mak governu presiza toma atensaun, inklui problema fronteira maritima.
