Radio, online – Sosiedade Sivil, BELUN hala’o Seminariu Nasionál, ne’ebé lidera husi oradór nain lima, iha salaun Delta Nova Dili, kona-ba papél impaktu sosial husi prosesu administrasaun pensaun ba Veteranu sira hodi dezenvolve politika diak no lolos, atu prevene konflitu entre komunidade.
Seminariu nasional ne’e halao iha salaun Delta Nova Segunda, (5/030. Tuir Costantino Escollano Brandão nudar autór peskiza husi ekipa BELUN, hateten iha verifikasaun dadus Veteranu barak mak lahetan deklarasaun ho klaru iha tempu klandestina.
“Iha verifikasaun dadus Veteranu barak mak lahatene deklarasaun ho klaru iha klandestina nia laran, Peskiza ne’e ami hala’o involve lideransa no membru Veteranu sira iha Distritu balun hanesan, Ainaro, Baucau, Dili, Lautein, Manatutu, Maun-Fahe, no Viqueque, lider no membru sira CPD-RDTL balu, Grupu feto organizasaun das mulleres Timor (OPMT), feto vitima sira, membru komunidade oi-oin no membru komunidade juventude klandestina sira balu”.
“Ami entrevista no halo FGDs, mos ba ferik no katuas sira nudár idozu sira husi sosiadade iha teritóriu Nasaun. Numeru ema ba FGDs hamutuk 173 (Feto 62; mane 111) ba entrevista no numeru 73 (feto 28; mane 35). Total numeru ida ne’e inklui ona partisipante balun ne’ebé la pronto atu halo lista sira nia naran ho razaun sira nia konfidensialidade”.
“PNTL presiza fo siguransa masimu wainhira veteranu sira simu sira nia pagamentu ou sira nia direitu, husu mos ba sekretariado CAVR atu hare ba ida ne’e hamutu iha Ministeriu Finansas (MF) no Ministeriu solidaridade sosiál (MSS),” hateten autór ne’e.
Iha fatin hanesan, Juvinal Dias husi NGO Lao Hamutuk hateten, pagamentu Veteranus fo inpaktu ba Nasionál , realidade iha Timor-Leste mak hanesan osan sira ne’ebé Timor-Leste uja ba programa estadu nian.
“Pagamentu Veteranu fo impaktu ba Nasionál , realidade iha Timor-Leste mak osan sira ne’ebé Timor-Leste uja ba programa estadu nian inklui mos pagamentu Veteranu 95% (pursentus 95) mai husi osan mina rai, rekursu ida ne’ebé sei hotu iha tempu badak nia laran. Relidade seluk tan mak Timor-Leste nia osan iha banku fundu petroliferu no mos iha futuru bazeia ba dokumentus estadu iha deit (millaun rua-nulu resin neen) 26 miloens dolar Amerikanu, ne’e mak ita uza ba setor ida deit, mak ita sei lakon ba buat seluk tan”, hatete nia.
Tuir Sekertario Estado Asuntu Veteranus, Julio Sarmento da Costa alias Metamalik, hateten hahu ho situasaun ne’ebé difisil, nia hare 1975 baze ne’e rahun tiha depois 1980 ba leten mosu fali klandestin.
“Ita hahu ho situasaun ne’ebé difisil, ita hare iha 1975 baze ne’e rahun tiha depois iha 1980 ba leten mosu fali klandestin, ita mos atu hateten deit no atu identifika CNRM susar tebes no Timor laran tomak la bok an so planu deit, buat hotu tenke taes, iha 2002 ate 2003 Prezidente Republika iha inisiativa hodi buka osan atu bele hare ba veteranu tuir artigu 11 haruka, ” hateten Metamalik
Jose Ximenes husi Ministeriu Finansas (MF) hateten, sistema pagamentu ba pensaun Veteranu tuir baze legál 13/2009, prosesu pagamentu iha 3.
“Sistema pagamentu ba pensaun veteranu tuir baze legál 13/2009, prosesu pagamentu iha 3 : premeiru husi MSS hatoo pedidu pagamentu ba DNT iha dia 10 fulan janeiru; departementu ezekusaun iha diresão Nasional do Tesouro; pedidu ne’ebé mai tenke anexa mos dekretu lei no hetan aprovasaun asinatura, tenke koletivu tuir Banku,” hateten nia.
Tuir Roque Rodrigues, atu kontribui ba pagamentu premeuiru lugár apoiu lei ida para bele regula ema nia aten brani.
“Iha ne’e ha’u hakarak hato prespetivu hodi kontribui ba sistema pagamentu premeru lugár hetan apoiu lei ida para atu regula ema nia aten brani, ita hakarak kontribui ita tenke halo tuir 3R (RRR) mak, Rekuñesimentu, Rekoperasaun, no Reparasaun, relasiona ho relatoriu hirak ne’e tenke subliña lei, tenke halo sosializasaun ne’e diak liu tan la iha interese, objetivu halo luan liu tan ita nia Estadu no tenke kaer prinsipiu, ami perkupa tebes ho ita boot sira nia future,” hateten Nia.
Tuir Joquim dos Santos husi bankada opozisaun, konteudu lei ba veteranu hanesan ema ne’ebé mak laos klandestina maibé sai fali veteranus.
“Wainhira ita ko’alia kona-ba Veteranu, laiha ema ida mak hamrik mesak iha funu laran ita sei la ukun aan. Se nia uluk laos kamarada nia laos Veteranu, pensaun ne’e direitu ida, laos Xanana nia laran diak mak fo, maibe tenki kumpri tanba lei mak fo, no Guvernu mos tenki hare ba buat ruma ne’ebé mak lalos, iha prosesu pagamentu. Tanba sidadaun Timor-Leste kumpri ona iha funu laran.
Governu tenki rekoñese absoluta nia hanesan funu nain no Governu mos tenki hatene legislador nia hakarak ne’e saida”, dehan Joaquim.
Fander & Julio
