Radio Online - Sosiedade sivil Internasional iha area saude reproduktiva, Marie Stopes lansa workshop hamutuk ho jornalista sira mak servisu iha media nasional. Workshop ne’e Marie Stopes husu ajuda media atu habelar informasaun konaba saude ba komunidade, liliu saude ba inan ho oan. Tamba inan-oan mak futuru nasaun nian.
Workshop ba loron ida tomak ne’e halao iha otel Orintal Bebora, Dili, Sesta (15/03). Objetivu workshop atu media sosial sira bele habelar informasaun kona-ba dezenvolvimentu saude, atu promove no asegura direitu povu nian hodi bele asesu ba informasaun saude, no media sai hanesan parseiru kobertura ba Saude nian.
Tuir dadus USAID katak numeru mortalidade maternal, tinan 2009-2010, as liu iha ASIA mak Nasaun Timor-Leste hamutuk 557 husi feto partu tur ahi 100.000 ne’ebé moris no tuir survey ne’ebé halo husi UNMIT hatudu katak iha tinan 2011, komunidade sira simu informasaun konaba saude liu husi kanal TV 26%, radio 28%, no joranál 3%. Husi dadus hirak ne’e hotu katak persiza duni Media nia servisu atu fahe informasaun iha rai laran.
Tuir Xefi Departmentu Saude Materna Infantil, Triana Olivira do Rosario Corterial, sira kontente teb-tebes ho media nia prezensa tanba, media hanesan pilar inportante atu bele habelar informasaun, ba iha komunidade ba informasaun hotu-hotu, espesifiku liu iha area Saude nian.
“Husi ami kontente teb-tebes ho media nia prezensa tanba, media ne’e buat ida ke importante atu bele habelar informasaun liu-liu iha area Saude inan ho oan nian. Ami hakarak no ami husu ba kolega media sira para bele hodi hatutan informasaun liu-liu iha parte saude ninian. Ami husi parte saude nian dalaruma iha difikuldade atu bele hakbesik ba kraik, ho media nia prezensa, bele habelar informasaun barak too ba nivel komunidade yang palig bawah,”nia hateten.
Iha sorin seluk nia mos hatutan tan katak, ba media sira hotu ne’ebé ke presiza informasaun husi Ministriu Saude (MS), konaba parte Saude nian tenke ba husu iha Sistetema Saude (SIS), sira la fo sai dadus arbiru, tanba ba sira odamatan ba informasaun husi parte saude nian so ida deit.
“Ami hakarak aumenta tan ba kolega Media sira hotu ne’ebé ke presiza informasaun husi Ministeriu Saude, konaba saude nian nene, bele ba husu iha sistema saude, ami bolu SIS, ami labele fo sai dadus arbriu, husi Ministeriu nian buat hot-hotu tenke liu husi SIS, tanba iha ne’eba husi parte saude nian, informasaun husi odamatan ida deit, tanba ne’e ba kolega media sira kuandu durante imi halao omi nia servisu, iha parte saude, iha nivel ne’ebé deit, husi Nasional, Distrital, to iha nivel izoladu,"dehan Triana .
Relasiona ho ida ne’e, Aurea Celina nudar Family Planing officer hateten, sira husi Ministeriu Saude bainhira media atu halo kobertura, tenke kondena uluk sira nia protokolu.
“Ami husi Ministeriu Saude, dala ruma kolega media sira atu ba buka ami para atu husu informasaun ruma, ami nia sistema iha ne’eba ne’e, hanesan iha semana kotuk, iha kolega balu ba buka ami direita mente para atu halo intervista, maibe tenk liu husi ami nia protokolu iha ne’e-ba. Ami sira ne’e sai hanesan responsavel ba programa maibe, kuandu atu halo liutan ruma, atu halo informasaun, intervista ami, tenke liu husi ami nia protokolu. Kondena uluk ami nia protkolu, depois ami nia protkolu mak mengarahkan katak ita boot sira atu baintervista se,” Nia haktuir.
Nia mos hatutan tan katak, atu fo hanoin deit ba media katak programa planeamentu familiar no saude reprodutiva ne’e kompara ho Nasaun sira seluk, la hanesan ho Timor.
“Hau hanesan, responsavel ba programa planeanamentu familiar iha Ministeriu Saude hau atu fo hanoin deit ba media katak programa planeamentu familiar no saude reprodutiva ne’e kompara ho Nasaun sira seluk, la hanesan ho Timor.
Planeanamentu familiar ho Saude Reprodutiva, isu ida ne’e iha Timor sei konsidera katak, hanesan isu sensitive, ne’ebé wainhiira karik atu liput, informasaun ruma konaba konaba Saude Repropdutiva, ida ne’e tenke iha uluk kuñesimentu husi responsavel programa, ou husi Ministeriu Saude antes atu publika iha media elektronik ho media cetak. Ida ne’e mak ami tenke fohatene ba media wainhira akontese buat ruma ida ne’e ema la temi ida ne’e, ida ne’e-ba. Ya… namanya programa saude povu sempre atensaun ba iha Ministeriu Saude, ne’ebé atu evita problema ida ne’e, wainhira atu liput informasan ruma ami husu para atu bele liu husi ami nia sistema informasaun no liu husi ami nia protokolu,” hateten nia.
Nia aumenta ho reforsa tan kona ba Planeamentu Familia katak, iha ninia politika la hakerek iha laran, atu limite oan maibe fo espasu ba oan para inan bele rekopera ninia saude.
“Programa Planeamentu Familia ida ne’e la hakerek iha laran, hanesan uluk Indonesia ninian, katak dua anak atau satu anak cukup, lae la limite, programa Planeamentu Familia politika Ministeriu Saude ninian laos atu limite oan maibe atu fo espasu ba oan para inan bele rekopra ninia saude, ida ne’e mak kontestu husi programa ida ne’e, katak paternidade, maternidade responsavel, nia bele iha oan barak ba naran katak nia bele tanggung jawab ba labarik sira nia future,” aumenta ho reforsa Aurea.
Relasiona ho ida ne’e, Marianne Kearney husi Australia ne’ebé servisu hamutuk ho Marie Stopes International, nudar Marketing Manager ne’ebé kolia ho lingua Indonesia esplika li-liu konaba malnutrisaun ba labarik hateten, labarik bele afeita mall nutrisaun tanba hahan ne’ebé labarik sira konsumu la iha vitamina no zat besi (ferru), ida ne’e bele fo inpaktu ba labarik nia vida moris sai badak no halo sira isin la bele boot no la iha mudansa ba isin no halo isin sai badak.
Iha parte seluk, Mariano da Silva nudar Marketing Ko-Ordinador hateten, buat ne’ebé sira idntifika mak tenke servisu besik liu ba komunidade husi areas rurais atu nune’e sir abele hetan tulun ho diak e relatoriu mensal no annual sira sempre hatama iha Ministeriu Saude.
“Mai ami, buat ne’ebé ami identifika mak, ita mak servisu besik liu ho sira, laos sira mak servisu mai ita. Komunidade barak mak servisu iha areas rurais e sira balu hanesan, ita hotu hatene sira nia moris, kondisaun, ho moris ho agrikultur, dala ruma sira husik animal oan sira, mai too sentru saude dala ruama sira atu ba fali to sira nia fatin, susar oituan, ntaun ita hanoin katak, diak liu ita mak ba uluk, komunidade sira para fo tulun sira. Ami nia relatoriu mensal no annual ami sempre haruka ba iha Ministriu Saude, entaun reltoriu hotu ne’e politika ona Ministriu Saude nian katak, fo sai rezultadu ka dadus ruma ne’e tem de ser husi Ministriu Saude nian mak bele fo sai,” dehan Mariano.
Estajiariu UNTL
1. Fander Ventura
2. Julio da Costa Correia
