Radio, online – Rezultadu peskiza husi Fundasaun Mahein (FM) deskobre katak, ba problema seguransa no defeza lao diak, maibe konfrontu entre grupo no individu sei kontinua mosu iha kazu disputa rai.
Rezultadu peskiza ne’e, FM Kuarta, (17/4) lansa livru relatoriu, Mahein nia lian No 48 Abril 2013, iha otel Ramelau, Comoro-Dili.
Disputa rai laos ona involve ona, individu ho indiviu, grupo-grupo, estadu ho povu, Diosece Dili ho estadu, ema riku ho ema kiak no entre instituisaun reliojiozes Diosece Dili ho Parokia Balide.
Diretur FM Nelso Belo liu husi lansamentu relatorio konaba desputa rai dehan katak, kazu Samalete no Aidabaleten hatudu realidade katak labarik inosente no ina feto sai vitima.
Kazu hadau malu rai mos mosu entre grupo CPD-RDTL ho komunidade iha Welaluhu, Manufahi. Maske estadu rezolve ona maibe ida ne’e sai nudar ezemplu grupo ho komunidade hadau malu rai.
“Ami triste liutan mak hahu akontese mos iha instituisaun Igreja Katolika nia le’et. Iha Outobru 2011 akontese hadau malu rai iha Jardim Borja da Costa iha Motael entre governo liu husi sekretario estadu Kultural ho Diocese Dili. Kazu ne’e konsege sai bo’ot iha publiku to’o ohin loron ita seidauk rona oinsa instituasaun bo’ot rua ne’e hetan solusaun ba kazu ne’e,”Nelson Belo konfundi.
Tuir Nelson, kazu disputa rai seri akontese nafatin tamba governu seidauk iha lei ne’ebe klaru atu fo solusaun diak bazeia ba pas no hakmatek. Laiha lei ida ne’ebe forte siginifka ema ne’ebe forte, ididak buka nia justisa rasik, ida ne’e mak akontese durante ne’e .
Iha relatoriu ne’e, FM rekomenda ba governu katak, governu no PN presiza fo tempu barak liutan ba prosesu konsulta lei rai nian molok halo aprovasaun final. Governu no PN presiza halo konsulta publiku ba lei fundu finansieiru imobiliariu, nomos governnu presiza estabelese mekanismu prevensaun konflitu iha komunidade ba hadau malu rai liu husi asaun responde sedu autoridades lokal no PNTL nian bainhira mosu hadau malu rai.
Iha fatin hanesan reprezentante Komisaun A Parlamentu Nasional, Jaco de Araujo hateten, komisaun A agora dadaun tau ona ajenda lei ba rai, antes tama ba Juni-Juli lori ona meza PN hodi halo debate iha plenaria no bele hetan aprovasaun.
“Lei ne’e importante, tinan ida ne’e ita sei aprova lei ba rai nian hodi bele reduz problema rai tuir ita nia lei ne’ebe ita hatur ona,”dehan Jaco esplika.
Hatan ba kazu disputa rai, reprezentante Ministerio Justisa, Francisco Carceras dehan, Ministerio Justisa, liu husi Diresaun teras propriedades servisu kadastrai dala barak halo mediasaun no kazu balun hato’o ba tribunal atu ajuda bele rezolve, maibe ema barak la iha pasensia. Dala barak mak kazu ne’e sona malu no oho malu.
“Ba hau rai la aumenta, maibe populasaun aumeta tamba evolusaun tempo. Ita pasensia hodi hamutuk para ita bele rezolve, tamba wainhira ita la iha unidade ita sei la rezolve problema rai ne’ebe iha, ne’ebe ita presiza lei hodi rezolve kazu rai iha teritoriu Timor laran tomak,” friza Fransisco Carceras.
