Salto Mortal: Balide Gate no Universidade Católica JPII

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

“Os meus olhos viram todas essas coisas
e meus ouvidos ouviram-nas e entenderam-nas.
Aquilo que vós sabeis, eu também sei,
não vos sou inferior” (Job 13, 1-2).

Status Questionis

Naran “Universidade Católica (UNICA)” iha Timor-Leste foin espalha wainhira mosu problema disputa rai entre diocese Dili no Paróquia Balide iha Semana Santa, Abril 2013. Como foin rona, ema barak husu: “Universidade Católica ne’e iha ona ka? Iha nebé? Se nian? Oinsa hamriik? Se mak bele tama? Nia iha ligação sa ida ho caso Paróquia Balide?” La’os ha’u nia competência atu hatán pergunta hirak ne’e, maibé ha’u tenta atu aborda problema sira be hamosu pergunta hirak ne’e, proporsionalmente tamba razões haat: Universidade ne’e lori naran universal “Católica”; lori ona padre lubuk ida sai vítima; Prelado (amo Bispo) Dili intensionalmente la simu ona conselho hotu hosi padre sira, inclui ‘haruka’ publica iha media problema Paróquia Balide nian, vinculado ho Universidade Católica (ohin dia 9 de Maio, halo fulan ida); no ikus liu, atu hatúr problema no realidade kona ba tema ne’e iha nia fatin. Antes tama ba assunto UNICA, ha’u hahú uluk knanain ho caso disputa rai entre diocese Dili ho Paróquia Balide. Tamba sa ha’u hanaran caso Balide ne’e “Balide Gate?” Ita sei haré katak caso Paróquia Balide sai nu’u odamatan hodi tama ba problema sira seluk be budu hela iha governação Diocese Dili nia laran. Iha artigo ida ne’e ha’u foca de’it ba Universidade Católica.

1.    “BALIDE GATE”: Disputa Rai entre Diocese Dili ho Paróquia Balide

Padre Vigário Geral (VG) Diocese Dili nian, ho postura quase arrogante mosu iha TVTL dia 9 Abril 2013 loraik, temi ho lian maka’as, dehan: “La iha hadau malu rai entre Diocese (Dili) ho Paróquia (Balide). Tamba sasán Igreja nian hotu-hotu iha Diocese laran, hela iha Amo Bispo nia mahon. Amo Pároco sira administra hodi Amo Bispo nian naran, nudar representante (art. 3)”. Ha’u nia comentário, primeiro: Loos duni “la iha hadau malu rai entre diocese ho paróquia”. Maibé atu ko’alia loloos: iha duni “hadau” rai nebé Diocese halo. Paróquia Balide la hadau malu rai ho Diocese Dili. Buat nebé acontece: Diocese Dili ba hadau Paróquia Balide nia rai, no tamba ne’e ikus mai mosu disputa (discussão) manas entre Diocese ho Paróquia no hamosu mos problema grave liu: Diocese (no Igreja) nia credibilidade monu ba rai.

Segundo: tamba sa ha’u temi: “Diocese ba hadau paróquia nia rai?” Afirmação nune’e loos ka? Tamba simplesmente ita bele dehan: rai paróquia nian Diocese nian mos. Então ironico no komik fali se Diocese ba hadau; ne’e katak nia ba hadau fali buat nebé ninian, maske la iha ema ida mak foti. No tamba ne’e karik mak padre VG temi “la iha hadau malu rai entre diocese no paróquia”. Atu clarifica problema oan ne’e ita tenke consulta sa ida mak Direito Canónico regula kona ba “os bens da Igreja”. Ita hahú ho princípio geral: Loos duni katak Igreja universal no particular nu’udar sujeito sira nebé bele “memperoleh, memiliki, mengolah dan mengalih-milikkan harta benda seturut norma hukum, (Can. 1255). Maibé keta haluha katak Amo Papa (Sumo Pontífice) “adalah pengelola dan penentu tertinggi segenap harta benda gerejawi” (Can. 1273; cf. Can. 1256). Rikusoin hotu Igreja universal nian, Santa Sé nian ka orgão legítimo sira iha Igreja nian, rikusoin hirak ne’e rikusoin Igreja nian, no lei canónica mak regula (cf. Can. 1257, § 1). Nune’e administração hotu sasán ka rikusoin hotu Igreja nian la’o tuir ordem lei nian. Tamba ne’e mak tuir lei canónica, ação hotu nebé Diocese (Bispo) ka paróquia (Pároco) halo, loloos sempre obrigatoriamente consulta ho orgão sira Igreja nian (Conselho Presbiteral, Colégio dos Consultores, Cúria, Conselho dos assuntos económicos, nst., cf. Can. 369; 1274; 1277; 1281; 1292 et par.). Redação hirak ne’e hotu contempla realidade ida:  Proprietário diocese, paróquia no instituições hotu Igreja nian mak “Igreja ne’e rasik”, no Sumo Pontífice (Amo Papa) mak penentu tertinggi dan pengelola. Iha ne’e Bispo nia posição simplesmente Administrador Sumo Pontífice nian, no Pároco mak co-administrador iha serviço adminsitrativo sira Kreda nian iha paróquia. Maka loloos ne’e padre VG iha carta comunicado sei dehan ho haraik-an: “sasán Igreja nian hot-hotu iha Diocese laran, hela iha Amo Papa nia mahon. Amo Bispo administra hodi Amo Papa nia naran, no Amo Pároco sira mak co-adminsitrador, nu’udar representante no autoridade iha paróquia”.

Regra ne’e afeta ba situação sira hanesan tuir mai ne’e:
a.    Iha estrutura ecclesial, iha nia caracter unanimidade maibé mos nia autonomidade. Unanimidade significa Igreja hakruuk ba autoridade ida, lei ida, fiar ida. Autonomidade implica governação Kreda nebé independente. Maibé labele mal interpretada katak ho ninia autonomidade, Diocese (nebé dala ruma temi ho liafuan seluk: Igreja local/particular) hamriik mesak de’it ona, ses-an ona hosi Igreja Universal (Kreda em conjunto, em comunhão), la’o conforme nia gosto manda. Ha’u hein katak la iha Bispo ida hanoin nune’e. Autonomidade ne’e tama no da’et la’os de’it ba diocese maibé mos ba paróquia no instituição ecclesial seluk (casas religiosas, seminários, ect.). Ne’e katak Diocese ida iha nia autonomidade (Bispo mak administra), no paróquia ida mos iha ninia autonomidade no “memiliki status badan hukum”(Can. 515, § 3), Pároco mak administra nu’u co-administrador Bispo nian.

b.    Caso Bispo hakarak atu foti rai iha paróquia ida, sei tuir nia procedural administrativa tuir norma canónica. Nia tenke bolu Conselho Presbiteral (intituição ida nebé ajuda Bispo iha nia governação tuir norma lei nian, Can 495, § 1) atu discute no rona sira nia parecer (cf. Can. 515, § 2), hodi ikus mai Bispo hola decisão. Iha condição nune’e tuir norma, sei hasai surat ida (pode ser baseado no resultado da reunião do Bispo e Conselho) kona ba foti rai. Se ida ne’e mos la halo karik, pelo menos iha condição mínima ida: Bispo fo hatene Pároco no Vigário paroquial (VP). Pároco no VP consulta ka fo hatene ba ninia paroquiano sira, liu hosi conselho paroquial ou orgão legítimo be axiste iha paróquia.

Maibé realidade iha caso Balide la sai hanesan ne’e. Buat nebé acontece iha Balide, Diocese haruka nia ema balun (inclui padre balun: Guilhermino da Silva, Pároco Becora; Filomeno Jacob, SJ, no VG rasik mak) ba hosi kotuk sukat rai baliza paroquia Balide nian no Escola S.José, inclui buka haruka sai família rua nebé hela iha area paroquia nia laran. Ação ne’e hotu halo hosi kotuk de’it, la iha conhecimento Pároco no VP. Conforme VG, nia fo hatene ona verbalmente ba Pároco kona ba ne’e iha 2011. Maibé procedural tuir lei hanesan ohin explica iha leten ne’e diocese la halo. Ko’alia de’it ho pároco, nebé katuas pikun ona labele sai base legal ka dasar hukum hodi foti rai paróquia nian. Padre pároco mos tenke hatene-an, iha ninia condição moras no otas, nia labele naran ko’alia ka hatán hodi halo buat nune’e ho Diocese enquanto knaar administrativa nia entrega ona ba VP.

Atu anota mos katak: Pároco Balide (Pe. Demetrio Barros) verbalmente mos entrega acto administrativo hotu ba padre VP desde 2005 – 2012 tamba pároco ne’e moras no otas ona. Ne’e katak desde 2005, praticamente serviço pároco nian, VP mak assume. Ação iha situção nune’e legítimo, tuir duni lei canónica (cf. Can. 542; 538, § 3). Maibé diocese tidak mau tau kona ba ne’e, no halo clandestina de’it ona. Ikus mai, iha los semana santa 2013, Diocese haruka “companhia naran la iha”, hosi Sr. Jaime Exposto ba sobu muralha baliza paróquia Balide nian no fakar rai-suru ba jardim paróquia nian. Semana santa sai fali semana la santa, tamba dehan tuir ordem bispo nian, halo serviço sobu muralha. Acto hirak ne’e hotu ita atu dehan acto sa’ida? Na’ok-ten? Talves ne’e kasar liu, rigoroso liu, bele prejudica fali ema (Amo Bispo Dili dehan bebeik mai ami “labele prejudica ema, labele defama ema”), tamba ne’e di’ak liu karik ita temi de’it: “hadau rai”.

Tuir mai quando sarani Balide crítica, quando padre na’in rua ba hatán ba Bispo, sira ne’e hotu considerado “la hamutuk ho Bispo, la hamutuk ho Papa, la hamutuk ho Igreja Jesus Cristo nian” (VG iha nia comunicado art. 7). Bispo temi padre na’in rua (Mateus ho Mouzinho): “subversivo”. Nune’e padre ida (Mateus) Bispo exonera (diberhentikan dari tugas nu’udar VP) no excardina kedas (muda ba diocese seluk, maske diocese seluk ne’e seidauk hatene mak ida nebé no seidauk halo incardinação; processo nebé Bispo ida tenke halo; la’os padre ida husu, em 15 minutos surat excardinação mos sai kedas. Ne’e la tuir norma, tuir de’it emocionalidade no abuso de poder). Entretanto padre ida seluk “hein Bispo nia decisão”; decisão sa ida? Espírito Santo seidauk hatene, Diabo mos la hatene, Bispo de’it mak hatene.

Tamba sa padre na’in rua ne’e considerado nune’e? Sira acusado katak sira mak haruka sarani sira hodi dere sinu no ba tuda rahun vidros no kalen iha edifício Universidade Católica, iha jardim paroquial nia sorin parte loro-sa’e. Evento ne’e acontece iha Sábado, 6 de Abril 2013. Ne’e acusação falça nebé Diocese ida halo hasoru ninia padre rasik. Realidade hatudu buat seluk: Iha loron ne’e Pe. Mouzinho iha Daisoli (Aileu) la hatene buat ida; jornalista ida mos seidauk hasoru ka dada-lia ho nia. Pe. Mateus rasik mos la hein sarani sira halo ação ne’e. Situação encontrolavel tamba VG haksesuk malu lia maka’as ho sarani sira, nune’e mos ho VP. VG no Chanceler, to’o Prelado rasik temi ação ne’e crime. Se ida ne’e crime, então sira (diocese) nia ação hadau rai, sobu muralha paroquia nian iha los semana santa, sem conhecimento orgão ecclesial no autoridade paroquial ne’e la’os crime? Maske rai ne’e iha duni Igreja nia mahon, maibé iha nia processo ka procedur tuir norma canónica ka norma civil atu resolve, la’os ho maneira hadau nune’e.

Kona ba assunto ne’e, wainhira ha’u iha biban ida troca impressão ho colega especialista lei nian ida hosi India, nia espaventada, dehan: “Padre, maneira nune’e so ‘broad daylight thief’ (na’ok-ten loro-manas, pencuri di siang bolong) ka ‘arrogant barbar’ (bárbaro arrogante) sira mak aplica”. Ha’u bele cumpreende ninia expressão ne’e nune’e: temi broad daylight thief tamba ação halo aat ne’e malorek de’it; no arrogant barbar tamba diocese forsosamente obriga de’it ema. Ne’e perigo ditadura.

Ikus mai, hanoin katak diocese mesak mak iha direito tomak, loos liu no bele halo buat hotu conforme ema ida rua nia hakarak, VG, ho lei canónica nia naran, ho Amo Papa no Igreja Jesus nia naran, hasai comunicado ida ba público iha TVTL hodi condena no desacredita padre na’in rua ho sarani sira iha Balide. Comunicado ida que hatún kedas Diocese Dili nia naran, nia oin no nia futar tur-fatin ba rai. Tamba sa? Tamba comunicado ne’e la manifesta Igreja nia ukun-fuan domin, la implica colegialidade, la respeita unidade no universalidade. Ema Balide, sarani sira iha parte barak iha Timor, iha rai li’ur hasai impressão aat tebes kona ba diocese Dili. Padre barak sai fali vitima rona sarani sira fo crédito negativo ba Bispo (Dili) no Igreja Timor.

2.    UNIVERSIDADE CATÓLICA (JP II)

Hanesan ha’u mensiona iha status questionis, problema Balide la hamriik mesak. Iha nia encadeamento rigoroso ho Universidade Católica be hanaran João Paulo II. Mai ita tama uitoan ba processo harí Universidade ida ne’e.

a.    Princípios
Confere ba Can. 803; 808; 816 no Ex Corde Ecclesiae (Constituição apostólica hosi Papa João Paulo II kona ba UNICA sira, Segunda parte), Universidade hot-hotu nebé ho naran católica lori in se ninia caráctere no natureza católica. So autoridade Igreja nian mak bele fo licença harí Unica ida (Santa Sé, Conferência Episcopal, Assembleia hirárquica, Bispo ida). Loos duni iha Ex corde ecclesiae dehan bispo ida bele loke Unica ida (sem iha dependência ba Santa Sé), maibé, la signífica Bispo halo conforme hakarak, afasta orgão ecclesial hotu, no temi facilmente Santo Padre atu justifica an ou atu fa’an de’it Santo Padre ka Vaticano nia fama ba público.

Além de catolicidade, nia mos una no universal. “Una” indica ninia comunhão com toda a Igreja (Santa Sé, Igreja local/Conferência Espiscopal). Nia tenke hatudu ida ne’e pelo menos iha Igreja local no regional. Iha diocese laran tenke iha condição unánime. Iha Diocese no diocese visinha (be hamahan an iha Conferência Episcopal) labele terkesan la hamutuk, la’o ida-idak nian, la interece malu. Direito Canónico aconselha papel Conferência Episcopal harí Unica no assegura assitência doutrina católica (cf. Can. 809). Igreja labele sai fragmento tamba universidade ida. Universidade ida labele sai factor x ba catolicidade fragmentária no hamate comunhão iha Igreja.

b.    Processo harí Universidade JP II

Universidade ho naran boot “católica” iha Timor-leste ne’e mehi maioria ema hotu nian. Mehi ne’e mosu ona iha ± 1967, iha Prelado Dom Jaime Garcia Goulart, Bispo nebé tau interece maka’as ba educação timorenses. Sai subject of issue liu-liu iha tempo Dom Carlos Filipe X. Belo no Dom Basílio do Nascimento maske seidauk temi oficialmente iha hitam di atas putih. Claro que Igreja lakohi harí universidade ida hanesan Universidade Maulear be mate ona rai taka tilun labele rona tan. Igreja iha nia princípios: universalidade, comunhão, colegialidade, la’os de’it qualidade. Empresta karik Mons. José António, Pároco Catedral nia lian: “Diocese labele naran halo buat ida hanesan mehi ohin kalan, aban dader halo kedas”. Iha tempo Dom Alberto Ricardo foin hahú ninia governação, hafuhu ba no sente katak iha ona kbiit, assunto universidade mos tau ona iha mesa discussão. Iha primeiros contactos ho padre sira, prelado usa liafuan “salto mortal” hanesan palavra chave atu implementa plano de serviço tomak iha diocese ida ne’e.  No UNICA sai nu’udar start point ida ba salto mortal ne’e.

Iha 2005, ami padre sira rona ona issue UNICA ne’e. Tinan sira tuir mai, ami rona de’it katak Prelado haruka Pe. Filomeno Jacob, SJ trata assunto UNICA. Boato ne’e iha duni maibé nunca lori ba forum ecclesial. La hatene trick sa ida mak mosu iha Prelado nia hanoin, teki-tekir iha 10 de Junho 2009 Prelado convoca Conselho Presbiteral halo reunião atu consulta kona ba harí UNICA. Iha reunião ne’e ho Conselho nia consenso foti Pe. Domingos Sequeira (saudoso) ba presidente Comissão ad hoc hodi estuda viabilidade criação UNICA. Nune’e, iha kedas biban ne’e, Pe. Sequeira rasik indigita membro ba comissão ne’e. Sira ne’e mak Mons. José António da Costa, Pe. Leão da Costa, Pe. Domingos Alves da Costa, Pe. Norberto do Amaral (actual Bispo de Maliana), Pe. Mateus Afonso, Pe. Mouzinho Pereira Lopes no Pe. Graciano Barros. Comissão hahú trabalha, prepara draft plano curto prazo no longo prazo, loby ho entidades religiosos/as, Governo no Igreja Universal. Dialoga mos kona ba fatin (iha Sanyos), prepara candidatos docentes, ect. Iha ona draft ba master plan, no entrega ona ba Bispo sira (Baucau no Dili). Comissão mos husu Bispo Dili atu haruka Pe. Filomeno Jacob, SJ apresenta relatório kona ba sa ida mak nia hala’o ona kona ba UNICA, tamba hatene katak Pe. Filomeno Jacob, ho conhecimento Bispo Dili nian, hala’o hela plano UNICA ne’e clandestinamente, la hatene tamba sa. Bispo nem halo caso, no husik dualismo de trabalho; hanesan fali iha comissão tandingan. Ne’e significa Bispo “deixar, largar” perpecahan, fragmentação, dissention: sinal desunidade.

La kelur de’it, iha 17 de Agosto 2010 Prelado hasai fali carta despacho ida ho assunto: Extinção da Equipa de Estudo da Universidade Católica. Extingir katak hamate equipa ne’e. Atu anota iha ne’e katak Prelado nunca hasai carta provisão ba Equipa ne’e, maibé iha despacho. Ne’e mak lalenok ida ba serviço Administrativo Diocese Dili nian. Iha carta ne’e, razão Prelado nian mak: devido aos constrangimentos pessoais e diversas ocupações de serviços. Liafuan constrangimento mai hosi verbo constranger: obrigar (alguem) a fazer algo contra vontade. Tuir ami hatene, la iha membro ida mak sente constrangido ka forçado hala’o knaar prepara UNICA ne’e. Sira hotu ho laran, orgulho no coragem hala’o sira nia serviço. Prelado nunca bolu membro comissão kona ba razão extingir, nunca bolu mos reunião extraordinária Conselho Presbiteral. Iha encontro informal sira, Prelado soe lia de’it katak Equipa de Estudo UNICA ne’e la serviço, la book-an, la avança. Ho ne’e Prelado desacredita ona Equipa ne’e, buka partes fracos hosi equipa, inclui dehan Pe. Domingos Sequeira moras be labele assume cargo ida, no mos padre sira iha equipa ne’e la serviço ho Pe. Sequeira. Razões hirak ne’e invenções, dibuat-buat, la respeita padre sira iha sira nia sacrifício, no subar metin Filomeno Jacob, SJ nebé halimar iha kotuk. Ema hotu hakfodak; that’s a riddle playing; Salto mortal ida.

Dissolve tiha Equipa ne’e, hanesan hetan oportunidade blessing in disguish Filomeno Jacob hahú serviço ho barani uitoan hatudu-an iha Diocese. Quase lor-loron nia iha Bispo nia gabinete, “urusan dengan bapak”. Cada fulan rua ka tolu halo viagem sai ba estrangeiro em nome de tratar a universidade. Universidade versão Filomeno Jacob no Prelado ne’e nunca foti iha plenária Conselho Presbiteral, nunca dialoga iha forum eclesiástica. Iha de’it imposição.

Wainhira padre ida (Mateus Afonso) halo crítica kona ba la iha involvimento conjunto de serviço ba Unica, iha artigo ida iha Revista KADORAS (edição Setembro 2011) ho título Unica TL, Unica Dili, Unica Modal nekad?, Prelado haruka hapara imediatamente Revista ne’e, to’o oras ne’e, no ameaça suspenção (hasai hosi knaar na’ilulik) ba padre responsavel Revista ne’e.

Iha biban balu, Pe. Filomeno Jacob ho Bispo tenta atu obriga Bispo na’in rua seluk (Baucau ho Maliana) atu apoia harí Universidade ne’e. Nune’e mos halo encontro ho religioso no religiosa sira atu husu sira nia contribuição (osan, docentes, ect.). Bispo sira ne’e no mos boot sira congregações sira iha Timor seidauk bele aceita. Iha razões fundamentais nebé Bispo Dili ho Filomeno Jacob, SJ haré ho de’it matan sorin:

Ø    Procedur ka processo harí universidade ne’e iha defeito boot. Iha indicação ba interece privada grupo oan de’it; iha padre sira leet mosu expressão: Unica ema na’in tolu nian (Filomeno Jacob, Bispo Dili, Vigário Geral Dili). Bispo Dili hakarak avança mesak, la interece Conferência Episcopal nebé cria tiha ona, Nunciatura iha Timor-Leste mos Bispo no Filomeno Jacob nunca fo acesso informação. Irónico katak Bispo Dili entusiasmado haklaken bebeik katak Vaticano hatene tiha ona, Amo Papa rasik mak haruka, decisão mai direita hosi Amo Papa (ikus liu iha Remexio; cf. Timor Post, 3 de Abril 2013). Afirmação penjual obat tamba seidauk iha Santo Padre ida iha mundo ne’e halo comentário kona ba UNICA Dom Ricardo nian iha TL. Temi de’it mos lae, sa tan aprova ka tau nia assinatura. Prelado ho ne’e desacredita Representante Santa Sé iha Timor-Leste (Nunciatura iha Bebonuk). Prelado nia affair (urusan) hotu directa de’it ba Santo Padre, la precisa nunciatura. Mental Timor nian kala nune’e, temi ema boot ou atu cria camuflase hodi taka realidade loloos, ou atu halo-an sai boot no importante liu ema seluk. Sacerdote ulun ida forma opinião la loos no barlavento nune’e iha sociedade laran significa sa ida? Bispo haluha katak Nunciatura TL ne’e Santa Sé iha Timor, Santo Padre nia fatin. Bispo temi bebeik Amo Papa maibé Bispo (sa tan Filomeno Jacob) seidauk ba sama ain iha Nunciatura. Prelado dehan mos katak Arcebispo Leopoldo Girelli (eis Nuncio TL, Indonesia, Singapura) la’o ba fatin-fatin iha Europa ko’alia kona ba Unica iha Dili (Reunião extraordinário 23 Abril 2013). Bispo keta hanoin Núncio nia serviço ne’e Bispo ida nia pesuruh karik? Loos duni Mons. Girelli apoia idea harí universidade no temi kona ba papel Conferência Eposcopal. Maibé atu ba “socializa” Unica? Ne’e mehi ida que Bispo mak halo. No kala tamba ne’e hotu la precisa ona trata iha forum eclesiástico iha Diocese. Prelado temi mos rai kasait (Tibar), 14 hectares atu loke UNICA. Rai ida nebé? Ida be uluk (2005) Filomeno Jacob ba sukat? Rai hirak ne’e la iha ona. Kala Prelado ho Filomeno Jacob foin atu sosa tan karik rai iha tasi laran nebá. Ka sarani sira iha Tibar ka iha Kasait atu oferece rai? Oferece ba Bispo Dili ho Filomeno Jacob ka ba Diocese Maliana? Diocese Maliana nu’udar uma na’in seidauk hatene buat ida.

Ø    Sira (Diocese Baucau, Maliana, no com certeza padre sira, no mos religioso/a sira) la aceita pessoa ida hanesan Filomeno Jacob, SJ atu kaer assunto Universidade, to’o questiona fali Equipa Ad Hoc de Estudo nebé (Bispo Dili halo) lakon derrepente de’it ne’e. Tamba sa mosu rejeição ne’e? Iha razão barak, ha’u foti de’it neen (6). Ida, Pe. Filomeno Jacob nunca transparente iha ninia serviço ka nia knaar sira. Rua, nia mos nunca apresenta relatório kona ba buat hotu nia hala’o. Assume cargo nu’u secretário privado Bispo nian, serviço nu’u direitor nacional Pontifícias Obras Missionárias, la iha bekas, la iha report; osan sira lakon, arquivos lakon, ema barak hetan pressão tamba ninia arrogancia. Tolu, durante sai secretário Prelado nian (2004-2008) instituição sira nebé tulun Prelado iha nia governação la funciona tuir norma. Filomeno Jacob be Bispo sempre dehan matenek liu padre sira seluk iha timor ne’e mak sai remote control ba serviço hotu Prelado nian. Nia to’o hatama Prelado ba política practica, hodi obriga pároco sira atu haruka sarani sira vota partido PUN (Partido Unidade Nacional, 2007, partido nebé mate aat liu iha 2012 ho votos 4 mil resin de’it, quando Igreja “padres ho sarani sira” horon katak nia manipula ona princípio Igreja nian, hodi aproveita Bispo ida nia fraquêsa). Nune’e mos buat hotu nebé consenso iha reunião orgão ecclesial nian sai lixo de’it quando Filomeno Jacob intervem. Haat, ho ninia influência, padre sira condenado nu’udar ameaça no impedimento ba diocese nia interece, to’o atu halo padre sira ne’e hetan suspenção hosi Bispo. Lima, iha mos problema moral nebé sarani sira haré no haktuir, maibé kona ba ne’e ha’u la halo comentário barak tamba rona de’it lia anin; husik ba ema nia matan haré, tilun rona. (Nia hanoin hela karik: ema sira sei labele ko’alia tamba ha’u padre ida nune’e ha’u bele halo conforme hakarak, aproveita sociedade nia respeita). Maske lia anin ne’e loos karik ba, Prelado sei defende ema ne’e to’o mate bandeira hun, situação nebé contrário tebes wainhira Prelado hasoru ninia sacerdotes sira (padres diocesanos) rasik. No razão ida ikus (neen), Pe. Filomeno Jacob nia status iha Companhia de Jesus. Primeiro, nia ne’e “persona non grata” (pessoa indesejavel) ida iha Companhia de Jesus, iha tinan 2010. No Segundo, nia exclaustrado (sai hosi Companhia de Jesus por um período, tamba casos graves, Fevereiro 2011). Buat hirak ne’e hotu momoos hela iha ema nia oin, iha Prelado nia oin, maibé Prelado subar ema ne’e hanesan osan mean. Ada apa sebenarnya? Pergunta ne’e rai ba pesquisador sira.

Ø    Ema nebé la iha responsabilidade kona ba administração, kona ba financeira nune’e, facil tebes halo monu instituição sira, inclui hamonu Prelado rasik. Diocese (Baucau ka Maliana) no mos comunidade religiosa sira lakohi hola risco. No sira sorte. Oras ne’e coloca iha questão, osan sira Governo nian, osan sira hosi fatin-fatin (Thailandia, Conferencia Episcopal Italiana no fontes sira seluk), nia procedur hodi hetan ne’e iha buat ruma la loos. Nune’e mos iha disconfiança boot kona ba administração financeira. Iha karik equipa audit independente ruma halo pesquisa kona ba ne’e, iha oras ne’e, ha’u conciente 90% iha indicação halakon osan no corrupção.

Ø    UNICA versão Filomeno Jacob ho Prelado nian ne’e UNICA halo ho mehi ka visão ida AAS DEMASIADA, la calcula desafio real be Timor enfrenta. Loos duni visão ida katak mehi ida; maibé wainhira ita forma visão ida hodi ignora factor campo contextual, visão ne’e resulta de’it utópia ida. Oinsa mak UNICA nebé loloos ne’e manifesta carátere unidade, colegialidade, transparência, justiça, universalidade ne’e ema ida de’it mak halo sub-subar de’it ho Bispo ida, subar-an iha bandeira “católica”? Filomeno Jacob dehan halo ona acordo ho universidade sira iha Australia, Europa, América, Ásia. No universidade hirak ne’e promete ona ajuda financeira, docentes no recurso seluk. Tudo bem. Maibé oinsa mak UNICA Dili bele assume promessas hotu be Universidade hirak ne’e halo mai? Promessa ida sempre iha ninia interece hadau lucro (economia, política, geografia, ect.). Nune’e mos nia dehan katak UNICA sei usa de’it lingua ingles, osan (propinas) boot ba candidatos estudantes hosi escola secundária ho high level, docentes sira mai hosi li’ur, bla..bla..bla.. Ita nia educação básica la iha condição nem mínima ba universidade ida nune’e. Sistema UNICA nia mainstream la baseado ona ho landgrand movement (Universidade ba povo de base, empresta programa Abraham Lincoln, presidente America, wainhira América sei jovem hela nu’udar nação). UNICA ida nune’e UNICA elite, discriminativa no hegemónica (domínio em senso negativo).

Diocese Baucau ho Maliana haré situação ne’e. Bispo Dili nekad la’o ba oin, então Baucau ho Maliana dehan: ”Se nune’e imi la’o ba oin (mesak) ba”, conciente katak Bispo Dili iha direito la’o mesak; la’o mesak hodi halo salto mortal be Dili mehi, no salto mortal ne’e lançado ona. Padre sira, congregação sira seidauk bele apoia (la’os lakohi apoia) tamba haré circunstâncias nakonu ho trick, arrogâncias, ‘pemaksaan”, interece privada, ) hotu be Filomeno Jacob ho Prelado Dili rasik cria. The bishop has got pluck (nekad, sasurut de’it) hakarak mesak la’o ba oin ho Filomeno Jacob, hodi sacrifica padre sira. Tuir pároco Ermera, Pe. Lourenso nia liafuan karik temi: “Mehi halo Universidade ne’e la tane ita nia recurso. La serviço hamutuk. Ne’e hanesan bahasa dehan “nafsu besar, tenaga kurang”.


c.    Encadeamento ho Problema Balide

UNICA nia edifício hamriik iha eis-Escola Secundária S. José nia oin. Edifício ida que ocupa hotu rai mamuk no jardim. La iha ona fatin parque careta, nem motor. Iha kota Dili ne’e kala abanbainrua estudantes no docentes hotu la’o ain de’it, every day’s free car. O que seja, edifício UNICA hamriik ona, Padres sira, instituição sira iha diocese la iha acesso de informação.

Haré ba kala la iha ona espaço ou tamba razão seluk karik, Filomeno Jacob haruka companhia naran la iha ba dudu-monu muralha baliza nebé tinan 1981 sarani paróquia Balide rasik mak harí. Nia mos “haruka” Vigário Geral ba obriga família rua be hela iha área paroquial (direito nebé so Pároco no/ou vigário paroquial mak bele assume, la’os Bispo, la’os VG, sa tan Filomeno Jacob ka Guilhermino da Silva). Fulan ida antes semana Santa 2013, Prelado celebra eucaristia iha Balide. Prelado la temi liafuan ida mos nebé indica katak UNICA precisa rai Balide nian. Enquanto iha prelado nia hanoin, nakonu hela ideia “atu halo paróquia Balide ne’e Paróquia universitária, Balide sai kota boot” (assunto boot ida seluk nebé la ko’alia iha forum eclesiástico, maibé ko’alia “berapi-api” ba padres balun, no VG hatutan ba sarani sira).

Procedural kude’ik nebé lança tiha ona, aumenta tan ho publicação VG nian iha média, iha 9 de Abril 2013 halo plano salto mortal UNICA nian sai perigoso teb-tebes. Paróquia Balide ho padre na’in rua nebé sai vítima, sai fali “boomerang” ba diocese nia hahalok. Bispo ho Cúria sedang berada di ujung tanduk. Situação ne’e halo ita kaer hirus-matan no bele temi lia confuso: “meu Deus tamba sa Igreja (Diocese Dili) sai tiha deit nune’e? Igreja be defende ema hotu nia direito, domin na’in, luta ba justiça ne’e mak sai tiha fali nune’e ne? Ita atu ba tan nebé?” No hirak nebé anti Igreja, haksolok basa liman, sira bele aproveita tan situação ne’e hodi desacredita papel uma Kreda iha Timor.

Talves haré situação ne’e la favoravel ba nia interece, Prelado convoca padres hotu (diocesano no religioso sira iha Diocese Dili) halo reunião extraordinária, hodi trata assunto Balide ho UNICA (23 Abril 2013). Iha abertura de encontro husu padre sira nia parecer, buka dalan atu resolve, aconselha no fo sugestões kona ba assunto referido. Padre hotu nia sujestões no contribuição de parecer unánime. Padre ida de’it mak hola posição contra (kala atu defende nia status quo), no ida rua kala no comment, haré de’it oportunidade di’ak ba an. Iha reunião ne’e padre sira aconselha no sugere atu:
Ø    Pe. Filomeno Jacob, SJ para ho serviço iha Bispo nia sorin tamba haré hosi lado hotu, la iha buat kmanek ida nia halo. Nia estado jurídico iha diocese mos la claro. Nia sai fonte no chave problema hotu be mosu iha governação Prelado ida ne’e nian. Padre balun temi: ahi be halo suar problema. No problema hirak ne’e agravado loron ba loron.
Ø    Reconsidera fali disputa rai balide, fo fila fali rai nebé paróquia nian.
Ø    Reconsidera fali carta excardinação ba Pe. Mateus nebé nia processo la contempla ação legítima tuir norma Canónica. VG sei ho haraik-an husu desculpa publicamente ba padre na’in rua no ba sarani paróquia Balide.
Ø    Funciona fali instituições sira diocese nian nebé mate tamba intervenção ka interece ema ida rua nian, liu-liu tamba Filomeno Jacob, SJ.
Ø    Fo atenção emergente diocese nian ba “serviço em comunhão eclesial”, ba educação básica, educação/pastoral família, formação iha Seminários, suporta ba Instituto Filosofia e Teologia be iha ona. Hirak ne’e hotu padre sira considera nu’u setores emergentes e prioritários do que uma universidade. Los duni Padre sira haré katak UNICA importante tebes ba Timor, maibé la’os emergente. Se hakarak duni forçosamente harí universidade, la’os trata ho maneira sira temi ona iha leten.

Maibé extraordinariamente, intervenção padres sira iha diálogo ne’e rejeitada totalmente. Iha reunião atu remata, Prelado loke nia map ida, hanesan ema fora do contexto, fora da area da cobertura, haluha tiha conteúdo be padre sira partilha, dehan: “Amo sira…, parabens…, ita continua ho Universidade…” Prelado opta Pe. Filomeno Jacob, SJ; continua ho UNICA, hodi fo crédito aas tebes ba nia, katak Filomeno Jacob Doutor boot, halo sacrifício boot tebes, la’o ba nação sira iha mundo tomak ko’alia kona ba UNICA iha Timor, Unica tama ona iha internet, Vaticano hatene ona no husu harí Unica, bla…bla…bla… La precisa interpreta no halo hermeneutisme mos, ema hotu hatene ona katak ho ne’e Prelado intencionalmente declara:

Ø    Hewai padres sira be serviço mate-an iha Diocese ida ne’e. Ho rejeição ne’e Prelado declara mate bandeira hun defende Filomeno Jacob, no automaticamente defende buat hotu be Filomeno Jacob halo, liu-liu projecto UNICA. Ba prelado, liafuan Kaifas, Sacerdote boot Judeu sira nian, fila tiha, la’os: “Di’ak liu ema ida mate ba povo tomak (cf. Jo 18, 14), maibé: “Di’ak liu povo tomak mate ba ema ida”.

Ø    Diocese Dili la hetan salvação wainhira Pe. Filomeno Jacob, SJ la iha. Padre sira considerado estúpidos, la halo sacrifício, la serviço tuir Bispo nia hakarak, no bele halo diocese monu; pelo contrário Filomeno Jacob mak matenek, halo sacrifício, salva nação, salva diocese, no Bispo serviço tuir de’it Filomeno Jacob nia hakarak.

Reunião acaba nulo, hanesan ha’u rasik prediksi ona iha forum ne’e - iha Prelado nia oin, no predizer ida que eficaz. Padre sira fila ho pena. Quase hotu arrependido, mai halo diálogo kole-kole maibé tak dianggap, hanesan Árabe sira dehan: asu hatenuk, kafila la’o la liga. La iha ona dalan. Emprresta Pe. Evaristo (Pároco Ainaro) nia liafuan: “Intupido”, blocado.

Liafuan ikus

What will we be, then? Iha parte ida, dalan di’ak liu oras ne’e talves, just wait and see! Salto mortal iha ona anin leten, hein de’it atu tun ba rai ka sa’e ba inferno. Factos hirak ne’e hotu ha’u hakarak partilha tamba preocupação boot (keprihatinan) ba Igreja Timor nia di’ak. Igreja Timor precisa halo “aggiornamento” (lian italiana nebé Santo Padre João XXIII expressa hodi loke Concílio Vaticano II). Aggiornamento katak halo foun ita nia loron sira, ita nia atitude, ita nia hanoin, ita nia liafuan, ita nia maneira de ser atu hatúr buat hotu iha nia fatin, tuir hikas dalan, hahalok no doutrina Jesus Kristu nian be Kreda santa conserva. Aggiornamento tuir duni espírito evangelho nian: a Igreja tem de sempre ser renovada. Atu renova, precisa buka hodi hatene no fokit sai uluk problema nia hun no tau aimoruk iha nebá. Pe. Miguel Arcanjo (membro equipa formadora Seminário Maior, Fatumeta) expressa ne’e ho liafuan latin: “Sanátio in rádice” (penyembuhan hingga ke akar). Iha ita nia caso, problema nia hun ema hotu hatene ona, haré ona, sente ona: mak Sr.Padre Dr. Filomeno Jacob, SJ. Maibé Prelado Dili subar metin nia iha kohe, budu nafatin nia, ema ida labele book. No nia, haksolok aproveita, dala ida tan, Bispo nia fraquêsa no padre sira nia obediência ba Bispo, no ema/sarani sira nia respeito.

Iha lado seluk, pode ser ema sira be ha’u temi ho senso crítico iha ne’e, la concorda no laran-nakali wainhira lê exposição hirak ne’e. Pode ser mos sira balun hanoin Pe. Mouzinho la kaer votus obediência iha nia knaar nu’u padre ida. Ba ha’u, ita nia assunto ne’e kona ba lialoos (verdade, truth, justice), la’os problema de obediência. Se Bispo ida taka ona dalan hotu, aproveita padre sira nia votos de obediência no padre sira nia lealdade hodi hala’o nia governação tuir de’it nia interece nebé la contempla Igreja tomak nia missão, ka tuir de’it ema ida rua nia interece, ita atu bibi malae tuir de’it? No way! Ligado ho ne’e, Prelado dala hira hanorin ha’u no colega padre seluk liafuan:“Ita labele hatudu ponto fraco ba ema”; psicologia nebé ba ha’u falun-mate ema ida nia ser loloos; haksumik Igreja nia essénsia. Se mak atu tuir psicólogo fa’an obralan ida nune’e? Padre ida obedece ninia Bispo, enquanto Bispo la’o nu’u simples administrador da Diocese, la’os apoderador da Diocese.

Las but not least, confere ba Papa Francisco I nia mensagem wainhira halo Reformação Cúria romana, foin lalais ne’e (15 de Abril 2013): Iha uma Kreda “labele buras fingimento”, iha Timor ha’u bele aumenta karik: la’os de’it fingimento ka bermain sandiwara maibé mos labele lekar semangat ka espírito ditadura no feodalístico. Ita hotu, Jesus nia belun, iha colegialidade, iha comunhão, moris hafurak existência Igreja Jesus Kristu nian. Ita iha ka la iha, ita di’ak ka la di’ak, Igreja la’o nafatin, salvação fornece nafatin ba ema hotu. Ita nia vocação hanesan no ida de’it: ho lialoos no domin, luta ba Igreja nia kmanek, povo nia salvação, Maromak nia glória. Ba ne’e hotu, ha’u hakarak taka ho expressão profeta Job nian: “porque eu falar de verdade, me consideras inimigo? (cf. Job 13, 18-24).


Roma,  9 de Maio de 2013
Solenidade de Assenção do Senhor
Pe. Mouzinho Pereira Lopes