Mikrolet Greve: Bis Kota Bele Sai Dalan Alternativa ba Ministru Pedro Lay atu Tulun Kbit Laek Sira

Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.


Povu Timor-Leste ne’ebé hela iha nasaun ne’e ninia Kapital iha tempu okupasaun Indonesia to’o ohin loron, karik sei lembra hela transporte públiku “Bis Kota”. Modelu transporte ne’e momentu ne’ebá halao operasaun iha Kapital Dili. Bis Kota nu’udar tipu tansporte ida-ne’ebé momentu ne’ebá kompete makas ho mikrolet sira. Faktu hatudu katak, pasanzeiru sira hakarak liu sa’e Bis Kota duke mikrolet tamba nyaman [komfortavel]. Iha muzika furak, kadeira barak, nune’e ema la sena-malu iha laran. 

Bis Kota sira ne’e barak mak mai husi kompania privadu sira, hanesan Kompania Super Star, Colmera Maju no Junior Express. Governu iha momentu ne’ebá mós investe iha transporte públiku, entau sira mós iha bis, nune’e bele ajuda tula populasaun sira, liliu ajuda tula estudante sira lorloron no mós iha tempu ne’ebé sira halao izame.

Bis husi kompania Etsadu nian mak ho naran “Damri”. Damri iha tempu ne’ebá laos halai iha Dili laran deit, maibe halao mós ninia operasaun iha distritu sira tamba ida-ne’e ajuda fasilita tebes povu kiik sira bainhhira sira hakarak halo viazen ba Dili. Ekonomikamente, Damri ne’e ajuda dezenvolve ekonomia Proponsi Timor-Timur iha momentu ne’ebá tamba ninia rendimentu lori ba iha kofre estadu nian [Kas Negara].

Iha momentu difisil ne’ebé dadauk ne’e povu kiik sira hasoru, liliu sira ne’ebé halao atividade lorloron nian iha Kapital Dili, Bis Kota [shuttle bus] karik sai solusaun alternativa ida. Dadauk ne’e ema hotu hatene katak mikrolet sira dala barak halo greve, entau ida-ne’e prejudika tebes povu kiik no estudente sira bainira atu bá fatin ruma ka bá eskola. 

Tempo to’o ona, Governu tenke halo politika ida hodi halo investimentu ba iha area transporte públiku, nune’e bele ajuda fasilita movimentu ka viazem povu babain sira nian. Governu presiza halo politika ida-ne’e lalais tamba Kompania Perum Damri Indonesia iha ona planu atu loke rute internasionál husi Kupang mai Dili.

Karik ida-ne’e mós oportunidade ida ba Governu Timor-Leste hodi bele serbisu hamutuk ho Kompaina Perum Damri. Tuir nutisia ne’ebé Jakarta Post públika foin lalais ne’e, Kompania Estadu Indonesia nian [Perum Damri] ne’e sei investe kuaze US $ 40 milliaun. Maibe ida-ne’e mós depende ba wontade di’ak husi Governu atu inisia.

Iha fatór tolu mak halo Governu tenke sosa bis; 1. Numeru populasaun Kapital Dili nian aumenta ona kompara ho tempu okupasaun Indonesia nian, tamba ema barak husi distritu mak mai konsentra dadauk iha kapital. 2 Númeru transporte públiku uituan, ida-ne’e difisil tebes atu bele fasilita pasanzeiru sira ne’ebé ho numeru boot. 3. Mina nia folin sa’e.

Ne’e fatór ida-ne’ebé afeita makas ba movimentu transporte públiku iha railaran, liuliu iha Kapital Dili. Mina nia folin sa’e halo mikrolet sira dala barak halo asaun greve. Entau ida-ne’e iha impaktu boot ba povu baibian no estudante sira tamba sira labele halo viazem.

Foin dadauk ne’e Asosiasaun estudante husi universidade iha Dili no reprezentante estudante UNTL nian mós halo protesta no husu ba Governu atu investe iha transporte públku hodi sosa bis, nune’e bele ajuda estudante hothotu iha Dili laran. Maibe to’o agora seidauk iha reasaun ka resposta ruma husi Governu, liliu Ministeriu Transporte no Telekomunikasaun.

Karik tamba sibuk liu, Ministru Pedro Lay ho ninia pesoál sira iha Diresaun Transporte Terestre cuek habis. Karik konsidera asuntu ne’e la fó benefisiu ba sira tamba baibain sira nunka halo politika ida-ne’ebé memihak pada rakyat kecil, maibe sira prefere liu halo politika elit ne’ebé fó lukru boot ba sira. Kazu transporte públiku ne’e mosu dala barak ona, pur ezemplu tarifa transporte públiku ne’ebé sa’e arbiru tamba kauza husi minia nia folin sa’e. Maibe Governu, liliu Ministeriu Kompentente apatis hela.

Bainhira mina nia folin sa’e derepenti ema [sofer] sira sempre uza oportunidade ne’e hodi ilegalmente hasae tarifa ne’e tuir sira ninia hakarak. Faktu ida mak, taxi kuandu halai husi Kolmera ba óspital Nasionál Guido Valadares (HNGV) uluk US $ 1,00 sa’e ba US $ 2,00 no Kolmera ba Timor Plaza uluk US $ 1,00 US sa’e ba $ 2,00 no terminal Camea mai Kolmera US $ 3, 00.

Ne’e folin ida ne’ebé makas, maibe to’o agora Govenu rasik seidauk hola medida ka halo intervensaun ruma hodi determina loloos tarifa ida ne’ebé justu no labele prejudika povu ki’ik sira.

Faktu seluk, tarifa bis hosi Dili – Lospalos molok krizi politika no militar mak US $ 5,00 derepenti sa’e ba US $ 8, 00. Ida ne’e bele dehan ilegal tamba sofer [koundotór] no kompainia sira rasik mak hasae ho razaun minia nia folin sa’e. Ita lahatene situasaun oin-mai dalaruma tarifa ne’e bele sa’e to’o US $ 10,00 ka US $ 15,00 tamba laiha tarifa estandarte ida husi Governu.

Situasaun ida ne’e efeita makas ekonomia povu ki’ik iha rai-laran tamba sira ninia rendimentu ekonomia kada loron ki’ik tebtebes kompara ho ema sira ne’ebé ho ekonomiu mediu [menengah]. Ironiku liu iha tinan 2011 no 2012 mina nia folin sa’e no la to’o fulan ida ninia folin tu’un, maibe tarifa transporte públiku ne’ebé kompainia sira hasae latu’un to’o ohin loron.

Manipulasaun ne’e mosu tamba ministeriu kompetente fraku hodi jere tarifa transporte nian. Loloos ne’e, tarifa transporte ne’e Governu mak tau laos kompania ka sofer sira mak hasa’e tuir sira ninia hakarak.

Governu no Membru Parlamentu sira moris di’ak no situasaun ida-ne’e la efeita sira tamba estadu fasilita sira ho kareta luxu.  Hein katak, ho asaun ne’ebé estudante universidade sira halao bele dudu Governu atu halo lalais politika ida-ne’ebé halis ba estudante no kbit laek sira ba asuntu refere. Ita hein!  

Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór Timor-Leste  Media Development Centre (TLMDC)no

Eis Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini Lautem]

Mobile:77254078 Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.