Hamutuk Tane A’as Ita Nia Kultura

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

Tuir istoria husi bei-ala, avo lafaek ida mak mate iha tasi laran no tasi maran, lafaek ninia isin sai ilha ida, ilha ne’e mak haran Timor. Tanba ilha ne’e Timor ne’e mosu iha parte Leste nian nofim hanaran Timor-Leste (TL).

Furak tebes, natureza TL nian, iha pinturas sira ne’ebe mak bei-ala sira pinta hela ba fatuk kuak hanesan iha (ili kere-kere) iha parte Tutuala-Lauteme nian. Iha signifikadu ne’ebe bo’ot husi pinturas hirak ne’e no sai hanesan TL nia identidade rasik. Maske avo bei-ala sira nia matenek sei limitadu tebes, maibe original no uniku.

Antes ukun rasik-an Repúblika Demokrátika de Timor-Leste (RDTL) iha património ne’ebe original tebes, husi rai maran, tasi laran be’e laran no foho mesak oi-oin no furak.

Iha tempu kolonialismu no akupasaun nia laran, halo ilha Timor barak maik sai estragus iha nia riku soin, hanesan ai kameli, marmer, no bandu kultura Timor nian atu buras. Sai istoria negra husi okupsaun militar Indonezia mak oho Timor barak no matenek barak mak mate.

Iha 20 de Maiu 2002, TL restaura ninia independensia no sai membru Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) ba dala 191. TL hari nasaun ho sistema semi prezidensial.

Liu husi Assembleia Konstituente, I lejislasaun Parlamentu Nasional  halo lei Inan Konstituisaun RDTL. Husi lei barak ne’ebe mak iha, iha lei konstituisaun da RDTL artigo 59, koalia kona ba Edukasaun no Kultura, iha alinha № 5 hateten katak: “ Ema hotu-hotu iha direitu atu goza no hari’i  kultura hanesan nia obrigasaun atu haburas nos mos fo valor ba patrimonio kultural”.

Alende ne’e mos, iha V governo konstitusioanal, liu husi Ministerio da Edukasaun atravez Sekretaria do Estado da Kultura ne’ebe mak Xefia husi Maria Isabel Ximenes ho nia programa, dala barak halai liu ba iha parte divertimentu nian.

Iha programa divertimentu politika diak ida atu garantia estabilidade iha rai laran, maibe importante mos hola medida oinsa atu kaer metin no valoriza kultura original TL nian.

Kultura original rasik tenke Hametin  no kaer metin nafatin tamba fo benefisiu diak mai ita sidadaun Timor-Leste nian. Kultura TL nian iha tempu agora ne’e kahur ona husi estrangeirus sira nian.

Ezemplu, hatais kabaia, tau kalsa naruk hodi dansa marsa tuir muzika hatudu iha eventu kultural nian ruma, husi ne’e mak sei halo atu ita husik lalais ita nian ne’ebe mak original ne’e.
Maske ohin loron tama ona iha era globalizasaun no teknólogia maibe ho oportunidade ida ne’e hau sujere deit katak: “ Original mak sai nafatin referénsia wainhira atu muda ba tipo saida deit no modelo saida deit ”.
       
Rekomenda ba Ministeiru da Edukasaun iha planu aproveita tempu hodi tun ba baze ka liu husi governu lokal hodi halo peskiza ne’ebe mak klean liu kona ba lalaok kultura ka karakteristiku kultural nia ne’be mak fo vantágen diak ba ita nia nasaun. 
          
Husu ba Ministėrio Administrasaun Estatal (MAE) liu husi nia politika hodi rekruta ka delega lia-nain sira husi nasional to’o iha suku ida-idak iha Timor laran tomak hodi mantein nafatin nia posisaun. Wainhira bainaka ruma ka lideransa nasional sira tun ba baze refere, ne’ebe lia-nain sira simu vizitante ho tradisionalmente, hamulak ba rai-lulik, fatuk-lulik,be’e-lulik, foho-lulik no kasu lia-fuan lulik ba sira tuir kostume tradisional nian.

Nune’e mos estadu iha ona politika diak ida ba lia-nain sira atu garante estabilidade liu husi metodu tradisional nomos liu husi kultura bandu tesi ai, hodi haburas no hamatak TL. Maibe importante mos oinsa atu gerasaun foun sira bele hatene no komprende diak liu tan, atu moris tuir no halo tuir nafatin.

Ikus liu hakerek nain husu ba estadu atu forma lia-nain sira sai estrutura permanente iha baze to’o nivel nasional atu sira resolve no intervene aktus arbitrario sira ne’ebe mosu hela deit iha ita nia rai doben Timor-Leste. Kultura forte nasaun forte.

Hakerek nain: Amancio Pinto        
Estudante Universidade Dili(UNDIL), Fakuldade Direito
Tlf ( +670) 78098313