Kódigu Étika Jornalista: Perspetiva Moral no Roman ba Jornalista Sira

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

Kongresu Nasionál Jornalista foin dadauk ne’e laos deit iventu esensiál ida ba  aprovasaun Kódigu Étika Jornalista nian.  Maibe mós nu’udar ambiente espesiál foun hodi unifika jornalista Timor Oan hothotu ne’ebé durante ne’e heketak malu kleur ona husi dikotomia “jornalista profesionál, jornalista aktivis, jornalista senior ka junior. Maske ho organizasaun ka asósisaun oioin, maibe konsege duni tu’ur hamutuk hodi produs Kódigu Étika Jornalista universal ida.

Kódigu Étika Jornalista Timor-Leste ne’e konsege aprova no asina duni husi Asosiasaun Jornalista tolu, hanesan Asosiasaun Jornalista Timor Loro Sa’e (AJTL), Press Club (TLPC) no Sindikatu Jornalista Timor-Leste (SJTL). Durante kongresu ne’e iha tensaun no diskusaun manas uituan tamba iha dizentendimentu balu entre kongresista sira kona-ba mekanizmu asinatura ba Kódigu Étika ne’e no eskluizaun Asosiasaun Radio Komunidade Timor-Leste (ARKTL) husi asinatura Kódigu Étika ne’e rasik.

Haree husi ninia esensia, Kódigu Étika nu’udar valor prinsipal sira kona-ba saida maka jornalsita sira tenke halo, bele halo, tenke evita no labele halo. Kódigu Étika ninia natureza [sifat] maka autonomia, nia vale ka berlaku deit ba iha fatin ka situasaun ruma [tertentu]. Siknifika katak, nia vale deit ba ema sira ne’ebé halao profisaun ida hanesan jornalista. Dotór no advogadu [lei nian] sira mós iha kódigu étika rasik, siknifika sira ne’e halo profisaun espesial ida.

Fó hanoin mós katak, Kódigu Étika Jornalista laos lei, maibe nu’udar regra moral [aturan moral] ida ka hanesan lilin ida hodi fó roman ba jornalista sira hodi halao sira nia knar lorloron. Maske laiha forsa legal, maibe nia iha forsa moral ida hodi haroman dalan ba jornalsita sira iha atividade jornalizmu nian. Iha buat haat mak distingi [membedakan] Kódigu Etika ho lei; 1 Prosesu produsaun [proses pembuatan], 2. Epóka [ruang lingkup, 3. Filosofia, 4. Sansaun. Maibe importante liu maka oinsa jornalista sira ne’ebé halo knar jornalizmu tenke hatene saida maka funsaun loloos husi Kódigu Étika Jornalista, nune’e labele komete infrasaun ka pelanggaran ruma iha futuru.

Kódigu Étika Jornalista iha no uza hodi evita malpratika ka abuzu profisaun, evita kompetisaun ne’ebé la saúdavel [tidak sehat] entre jornslista sira, proteze jornalista sira ninia knar jornalizmu. Entau, bainhira kuandu jornalista ka kanál mídia ruma hakarak atu públika notisia ka tulisan ruma ne’ebé foti husi kanál mídia seluk tenke fó kreditu ba mídia ka fonte ofisial/orijinál ne’ebé iha.

Ida seluk mós oinsa atu garante katak jornalista ida labele uza sala ninia póder hodi hais, komete oferta, suborno ka halo pemerasaun ruma. Maibe jornalista tenke hatene loloos katak, nia halo funsaun kontrolu sosiál ba instituisaun estadu tomak, sein viola regra moral ne’ebé iha. 

Kódigu Étika Jornalista Timor-Leste ne’e halo bazea ba prinsipiu sira hanesan, direitu ba informasaun, Igualdade oportunidade, direitu ba privasidade, prezunsaun ba sala-laek [asas praduga tak bersalah], protesaun ba vitima, prinsipiu moral, prinsipiu profesionál no prinsipiu demokratiku. Prinsipu hirak ne’e maka báze ka referensia ba Komisaun Elaboradór hodi halo esbosu Kódigu Étika Jornalista Timor-Leste nian ho ‘ukun-fuan sanulu’. Tuir mai ita bele hare’e alinea sira ne’ebé hatu’ur iha Kódigu Étika ne’e;

1. Defende sidadaun hotu-hotu nia direitu ba informasaun ne’ebe loos, ho honestidade, imparsialidade no independensia.

2 Kombate hasoru forma sensura hotu-hotu no limitasaun ne’ebé taka dalan ba liberdade imprensa no liberdade espresaun.

3 Respeita prezunsaun inosensia, direitu ba onra, naran di’ak, ema ida-idak nia privasidade, eseptu ba defeza interese públiku.

4 Defende igualdade ba sidadaun hotu-hotu, kombate forma diskriminasaun sira hanesan rasa, etnia, relijiaun, dalen, estatutu sosiu-ekonómiku, opsaun politika, jeneru, seksu, defisiensia no seluk tan.

5 Konfirma no verifika informasuan, rona parte hotu ne’ebé involve iha akontesimentu ida atu nune’e bele halo notisia kompletu, ekilibriu, tuir lolos faktus no halo separasaun klaru entre faktu no opiniaun.

6. Uza dalan legal no profisional hodi hetan informasuan no imajen sira, respeita kompromisu ne’ebé hakotu ona ho fonte informasaun (konfidensialidade, "off the record", embargo no seluk tan).

7 Respeitu direito ba resposta sidadaun tomak nian no buka atu hadia lalais informasaun ne’ebe sala.

8. Rejeita forma hotu-hotu konaba plájiu.

9 Proteje no labele fó sai identidade hosi vítima ho nia familia sira ne’ebe hetan violasaun seksual no mós ba labarik sira ne’ebé mak sai suspeita ba hahalok krime.

10 Rejeita tentativa sira hanesan subornu ka oferta, ne’ebé bele influensia, direta ka indiretamente, ba nia independensia profisionál.

Ukun-fuan sanulu ne’e presiza mós penafsiran ka interpretasaun klean, nune’e jornalista sira bele kompriende ho di’ak ninia kontuidu. Interpretasaun ne’e presiza duni ho razaun seluk maka atu evita interpretasaun kloot [sempit] husi individual ruma ne’ebé karik laiha kuinesmentu kona-ba knar jornalista nian bainhira kazu ruma mosu relasiona ho atividade jornalizmu nian.

Asosiasaun jornalista sira no instituisaun mídia iha responsabilidade moral atu esplika no sosializa Kódigu Étika ne’e liuhosi mekanizmu saida deit. Nune’e jornalista hothotu bele kompri Kódigu Étika ne’e.

Esperiensia pasadu hatudu katak, jornalista barak maka laiha kuinesementu kona-ba Kódigu Étika Jornalista. Situasaun ne’e mosu tamba instituisaun mídia ka ososiasaun jornalista sira faila iha sosializasaun. Parabens ba Jornal Diariu INDEPENDENTE ba ninia inisiativa di’ak hodi fó spasu ida hodi tau kedas ukun-fuan sanulu Kódigu Étika Jornalista iha ninia pajina ida hafoin aprovasaun.

Ida-ne’e maka dalan di’ak ida hodi sosializa Kódigu Étika ne’e rasik, nune’e jornalista sira lembra nafatin. Hein katak kanál mídia sira seluk mós tuir inisiativa ne’e. Parabens ba jornalsita Timor-Leste tomak ba ambiente foun ida-ne’e.!

Hakerek-nain nu’udar membru Asosisaun
Jornalista Timor-Leste (AJTL) no 
Membru Komisaun Elaboradór Kódigu Étika 
Jornalista Timor-Leste
Email; This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Mobile: 77254078