Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.
Ohin Povu Timor-Leste komemora loron masakre Santa Cruz ba dala 22, loron ida ne’ebé iha nia própriu istória estratéjiku ba Timor-Leste nia prosesu ba ukun rasik an. Loron ida ne’e duni mak konsege restaura hikas komunidade internasionál nia seriedade ba problema okupasaun ilegál militár Indonézia nian iha Timor-Leste. Masakre 1991 ne’e militár Indonézia foti kilat ho asaun brutal hodi lansa tiroteiu ba juventude ne’ebé pasifikamente tau ai funan ba rate Saudozu Sebastião Gomes iha semitériu Santa Cruz.
Asaun kruél husi militár Indonézia nian iha momentu ne’ebá kontra direta lei humanitarian internasionál no lei funu nian. Tanba militár Indonézia oho populasaun sivíl barak ho sistemátiku no halo masakre oin-oin iha territóriu Timor-Leste nian inklui masakre boot Santa Cruz. Krime kontra umanidade hirak ne’e governu Indonézia sempre subar ba Mundu maibé realmente masakre Santa Cruz hatudu imajen kruélidade loloos husi militár Indonézia nian.
Masakre no depois Indonézia nia militár soe lakon mate ruin barak inklui kaptura obrigatóriu hasoru ema barak ne’ebé too agora seidauk hetan nia paradeiru loloos. Ukun na’in Timor-Leste no Indonézia hatudu sira vontade polítika hodi fó prioridade ba hametin relasaun bilateral no tau sees tiha asuntu justisa liu-liu ba kazu krime grave iha pasadu.
Realidade ne’e nota liu husi vizita PM atuál Xanana Gusmão ba Bali-Indonézia hodi hakuak malu ho kriminozu sira hanesan Wiranto iha 2005 no Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri hako’ak malu ho Kriminozu Prabowo iha Jakarta inísiu 2013. Mezmu ne’e estadu no Povu Timor-Leste seidauk konsege konvense kriminozu sira atu hatudu ruin sira ne’ebé lakon iha masakre refere no hatudu sira ninia responsabilidade ne’ebé sira komete ona.
Krime grave ne’ebé militár Indonézia komete durante tinan 24 iha Timor-Leste, maske iha ona prosesu judisiál balun hanesan Panel Espesiál Nasoins Unidas nia iha Dili no Tribunál Ad-hoc iha Jakarta, maibé prosesu hirak ne’e la lori kriminozu boot sira ba julgamentu, julga de’it Timor-oan sira hamutuk 85 falla totál no ANTI konsidera prosesu hirak ne’e atu hatudu katak governu Indonesia sériu atu resolve krime ne’ebé akontese iha pasadu maibé realidade la akontese hanesan ne’e.
Sobrevivente povu no ativista direitus umanus sira iha Timor-Leste no nasaun seluk kontinua ezije julgamentu ba kriminozu sira, liu-liu Tribunal Internasionál. Tanba impunidade nia impaktu ita haree momoos iha Indonézia no Timor-Leste.
Krime hanesan kontinua akontese iha Papua osidentál no fatin seluk oho no halakon ema kuaze loron-loron tanba(por ezemplu la ta’uk kastigu, iha sorin seluk sira kriminozu sira hetan nafatin promosaun ba pozisaun ne’ebé ass liu, ne’e realidade ne’ebé kontinua eziste. Iha Timor-Leste, ulun boot sira halo tuir de’it maun boot sira nia hakarak la’ós tuir lei nia haruka.
Ho preokupasaun no faktu sira ne’ebé ami temi iha leten mak ANTI hakarak hato’o nia ejijénsia iha loron masakre ida ne’e:
1. ANTI ho lian maka’as kontinua ezije ba komunidade internasionál atu la-bele abandona kazu krime grave ne’ebé komete husi Indonézia nia militár durante okupasaun ilegál, tanba impunidade nia impaktu hatudu momoos hela ba povu Indonézia no Timor-Leste;
2. ANTI husu ba komunidade internasionál atu ajuda Povu Indonézia no Timor-Leste atu harii mekanizmu justisa ne’ebé kredivel nune’e bele hakotu korrente impunidade ne’ebé buras hela;
3. ANTI husu ba nasaun boot sira hanesan Estadus Unidus Amérika, Inglaterra, Frances, Australia ne’ebé apoiu rejime military Orde Baru Soeharto hodi okupa illegalmente territóriu Timor-Leste hahú husi 1975-1999, atu ejerse nia obrigasaun ba justisa formal no liu husi programa doadór, atu foo prioridade ba vítima sira no sira nia família hanesan kategoria espesiál ne'ebé presiza suporta no mós merese atu hetan benefísiu husi dezenvolvimentu Timor-Leste nian;
4. ANTI husu mós ba Ajénsia Korporais Internasionál ne’ebé hetan lukru husi fa’an kilat ba Indonézia durante okupasaun iha Timor-Leste no liu-liu material ne’ebé uza iha Timor-Leste tenke kompensa liu husi fundus umanitária ba programa reparasaun ba vítima violasaun direitus umanus iha Timor-Leste;
5. ANTI husu ba Estadu Membru ONU nian hot-hotu atu “labele simu” visa ba ofisiál militár Indonesia sira ne’ebé naran tama iha Relatóriu Chega tanba violasaun ne’ebé sira halo, ka tanba sira nia responsabilidade komandu nian ba tropa hirak ne’ebé hetan akuzasaun halo violasaun. Maske ami triste katak Kriminozu Wiranto sei badiu iha nasaun sira balun inklui sai oradór iha semináriu ida iha Xina iha inísiu 2013 nia laran;
6. ANTI husu ba Estadu Timor-Leste nian atu asina no ratifika Konvensaun Internasionál kona-ba protesaun ba ema hotu husi halakon ema ho obrigatóriamente, tanba ANTI konsidera ida ne’e hanesan mekanizmu ida atu nune’e governu rua, Timor-Leste no Indonézia, hodi buka tuir ema sira ne’ebé lakon durante funu, inklui ema sivíl barak ne’ebé Indonézia nia militár halakon forsadamente iha 1991 iha masakre Santa Cruz;
7. ANTI mós husu ba instituisaun Estadu Timor-Leste liu-liu Sekretáriu Estadu Asuntu Veteranu no Ministériu Solidariedade Sosiál atu apoia no fasilita família sira ne’ebé buka daudaun restu mortais sira ne’ebé naklekar hela, nune’e bele haloot tiha iha fatin ne’ebé apropriadu hanesan iha Ossuariu ne’ebé mak prepara ona husi estadu Timor-Leste.
Ikus liu ANTI mós husu ba entidade tomak (Instituisaun Relijiozu, ONG, Akadémiku no Komunidade tomak) atu koordena esforsu hodi harii movimentu ba buka ema lakon atu bele fó korajen ba Governu no Parlamentu Nasionál, katak kestaun ne'e fundamentu tebes no nafatin sai preokupasaun família vítima sira nian direitu ba lia-loos. Ho ida ne mak ita bele hametin dame no rekonsiliasaun iha tempu agora no futuru.
Membru ANTI sira mak tuir mai ne’e:
1. Asosiaun Vítima Konflitu Polítiku 74-99
2. Asosiasaun HAK
3. Komité 12 de Novembru
4. JSMP (Judicial System Monitoring Program)
5. ACbit (Asosiasaun Chega ba Ita)
6. AJAR (Asia Justice and Rights) Timor Leste
7. Sekretáriadu FONGTIL
8. La’o Hamutuk (Walking Together)
9. Community Verupupuk-Ponta Leste
10. Luta Hamutuk (Struggle Together);
11. OPVG (Organizasaun Popular da Vítima da Guerra/Popular Organization of Victims of
12. FTM (Forum Tau Matan/Forum for Monitoring)
13. KSI (Kdadalak Soru mutuk Institute)
14. FOKUPERS (Women organization)
15. KBH (Knua Buka Hatene/Home for Searching Knowledge)
16. CDI (Community Development Interest)
17. Forum Tau Matan (FTM)
18. Front Mahasiswa Timor-Leste (FMTL)
19. Institute Edukasaun Popular (IEP)
20. Klibur Solidariedade
21. Mata Dalan Institute (MDI)
22. Ita ba Paz
