Koruptór Livre: Entre KAK Nu’udar “Toothless Tiger” ho Ignoransia Politika iha Uma Fukun

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

 

Korupsaun nu’udar aktu krime ida ne’ebé prejudika ema barak iha nasaun ida nia laran. Dezenvolvimentu la lao ho di’ak, infrastrutura báziku limitadu, ninia konsekeunsia maka hamosu ki’ak barak no grupu ki’ik oan ida maka sai moris di’ak. Kauza husi korupsaun loloos ne’e oioin. Maibe jeralmente ita bele formula katak, objetivu husi korupsaun ne’e maka atu hetan benefisiu ba an-rasik ka fó benefisiu ba ema seluk liu-hosi dalan ilegal.  Sita teoria ne’ebé hato’o husi Jack Bologne ka GONE Theory, katak fatór sira ne’ebé hamosu aktu korupsaun maka:
·    Greeds (keserakahan): ida-ne’e relasiona ho sifat ka karakter kanteen ne’ebé potensialmente hetan iha ema idaidak nia laran..
·    Opportunities (kesempatan): Ida-ne’e iha relasaun ho organizasaun ka instansia ne’ebé individu ida uza hodi halo aktu korupsaun.
·    Needs (necesidade): relasiona ho necesidade ema ruma nia, buka dalan oinsa, nune’e bele suporta ninia moris ho loloos, maske ho dalan ne’ebé la loos.

Korupsaun laos fenomena foun iha Timor-Leste, maibe mosu ona iha tempu okupasaun Indonesia nian no mentalidade aat husi aktu ne’e daet ona mai iha era independensia. Maske ho forma hanesan no mekanizmu hanaok ne’ebé diferente, maibe hahalok ne’e bolu nafatin korupsaun tamba foti sasan ka osan Estadu ka povu nian ba ema ida nia interese pesoál. 

Bázea ba teoria iha leten, bele dehan ema sira komete aktu korupsaun tamba sira iha karakter kanteen ne’ebé iha nanis ona. Maske sira iha buat barak no ho vensimentu boot, maibe la satisfeitu ka puas ho buat ne’ebé nia iha ona [ sifat serakah].

Sira mós dala barak uza serbisu-fatin nu’udar instrumentu ida. Kuandu haree fatin ne’e potensiál ba osan,, entau sira uza oportunidade ne’e hodi hanaok liu-hosi aktu halo kwitansi falsu [mark up], subornu [penyuapan],  no forma aktu korupsaun sira seluk. Bainhira iha projetu ruma parte ne’ebé fó projetu sei hetan % [pursentu ruma]. Aktu hanesan ne’e maka dala barak akontese iha instituisaun Governu nian, liuliu iha parte procurement. Ema kiak halo korupasaun atu responde ba ninia necesidade tamba nia laiha kondisaun ekonomi ida-ne’ebé di’ak hodi sustenta ninia moris rasik.

Iha fakta empris katak ema sira dala barak uza organizasaun hanesan, instituisaun estadu nian no partidu hodi bele atinji sira nia objetivu. Barak liu maka uza partidu tamba antes ne’e ema sira ne’e kole ona liu-hosi buat ne’ebé sira kontribui iha tempu kampana politika ba partidu sira. Komesa sura ona sira nia kolen liu-hosi aprosimiasaun oioin.

Ho ida-ne’e, terpaksa partidu tenke berbalas budi [selu tusan politika nian]. De faktu, dadauk ne’e ema sira ne’ebé moris di’ak maka ema sira ne’ebé iha relasaun ho partidu sira ne’ebé ukun ka sira ne’ebé iha ikatan emosionál ho politiku sira ne’ebé dadaun iha pozisaun di’ak.

PM Xanana Gusmao iha ninia diskursu iha 31 Dezembru kalan, hateten ohin loron matenek-nain barak tama iha partidu politka oioin buka atu sai moris di’ak liu, (Timor Post, 6 Janeiru, 2014). Kazu balu ne’ebé jornal Tempo Semanál públika iha fulan hirak liuba hatudu ona involvimentu membru Governu balu ne’ebé deskonfia fó projetu ba sira ninia maluk, maske kazu hirak ne’e foin komesa prosesa iha KAK no seidauk iha desizaun final, maibe bele ona justifika katak fakta empiris iha leten ne’e bele loos.

‘“Budu Lei KAK, Koruptór Sira Kontinua Buronan”. Fraze ne’e nu’udar tópiku notisia ida iha Jornal Timor Post, edisaun 10 Dezembru, 2013 relasiona ho komemorasaun loron mundiál Anti Korupsaun nian. Tópiku ne’e haktuir komentáriu Eis-Primeiru Ministru Mari Alkatiri nian kona-ba asuntu korupsaun ne’ebé kontinua buras no sai nafatin polemiku iha públiku nia leet.

Tuir nia, korupsaun sei kontinua akontese no koruptór sira sei livre hela tamba Membru Parlamentu husi Terseira Legislatura to’o ida legislatura agora sei budu hela Lei Anti Korupsaun nian iha sira nia gaveta okos. Alktiri mós husu Parlamentu atu uza ninia kompentensia tomak hodi aprova lalais lei ne’e hodi halo investigasaun to’o ba ema sira ne’e nia konta bankaria ka rekening.

Komentariu eis PM ne’e nu’udar sentimentu forte ida ba faktu, situasaun no ignoransia politika ne’ebé dadaun ne’e ezisti. Maibe ita nia politiku sira, liuliu sira ne’ebé iha uma fukun laiha seriadade hodi tau Lei Anti korupasaun ne’e nu’udar sira nia prioridade tamba ba sira karik ida-ne’e laiha benefisiu. Politiku sira ne’e hatene loloos katak aktu korupasaun iha impaktu boot ba ema barak nia moris, maibe tamba iha interese politika, entau Lei Anti Korupsaun ne’e sira sei satan netik iha uma fukun ne’ebá.

Alen ho razaun prioridade ka kesibukan, iha mós razaun terselubung ida, tamba sá maka Parlamentu Nasionál seidauk aprova Lei Anti Korupsaun ne’e? Bainhira esbosu Lei  Anti Korupsaun ne’e aprova ona, ida-ne’e bele sai ancaman [ameasa] boot ba sira tamba sira nia ema balu iha parte ezekutivu sei hasoru prosesu justisa no sira balu mós sei la sees husi ne’e bainhira sira tama hamutuk iha konspirasaun aktu krime ida-ne’e nian.

Ida-ne’e laos atu jeneraliza, no du’un maibe situasaun ida-ne’e duni maka dadaun ne’e Timor-Leste hasoru hela, maske iha politiku balu ne’ebé sei iha neon no konsiensia duni hodi dudu sira nia maluk politiku sira seluk. Presidente GOPAC [Grupu Parlamentar Anti Korupsaun], Francisco Branco ho ninia maluk sira iha grupu ne’e husu ba orgaun estadu tomak atu implementa sira nia politika [kebijakan] ho loloos hodi kombatu aktu korupasaun iha railaran. Maibe iha parte seluk sira rasik laiha autoridade maske sira iha póder politika.

To’o agora seidauk iha sinál ka indikasaun ruma husi Parlamentu Nasionál atu debate Esbosu Lei Anti Korupsaun ne’e rasik, maske foin dadauk ne’e deputadu sira mós ba partisipa iha komemorasaun loron Internasionál Anti-Korupsaun nian iha 9 Dezembru, 2013. Ida-ne’e hatudu katak poliitku uma fukun nian laiha wontade politika atu kombate korupsaun, liuliu sira ne’ebé defende makas interese grupu nian, entau ne’e hatudu ona sira ninia ignoransia hodi husik koruptór sira livre.

Atitude deputadu sira ne’e hamosu ona pergunta no kritika barak husi organizasaun sosiadade sivil sira tamba sira dala barak defende buat ne’ebé fó benefisiu ba sira. ONG sira foin dadauk ne’e kritika Parlamentu Nasionál tamba deputadu sira nia orsamentu viajen barak liu. Tuir sira [ONG} povu barak maka sei moris iha lina pobreza nia okos, maibe deputadu sira goza loos ida-ne’e iha sofrementu povu barak nia leet. 

Esbosu Lei Anti-Korupasaun ne’ebé dadauk iha hela iha fukun ne’e di’ak tamba nia iha forsa legal atu prosesa koruptór sira, maske la hanesan ho KPK [Komisi Pemberantasaun Korupsi] Indonesia nian, maibe bele fó ona espasu ba KAK hodi bele asesu ba naokten sira nia rekening gendut [bokur] no bele buka tuir sira ne’ebé halo aktu brankamentu kapitál ka pencucian uang iha railaran.

Dalaruma públiku hanoin katak, KAK faila tamba kuazu tinan haat ona, maibe foin maka hatama ema balu deit ba iha prosesu justisa. Tuir Buletin KAK edisaun Da-5, 2013, keisa ne’ebé tama iha KAK maka ho total 136. Kazu ne’ebé despaisu husi Ministeiru Públiku maka 56 no 16 kazu maka iha prosesu investigasaun nia laran. Loloos ne’e laos KAK nia salan, maibe ne’e politiku sira ninia kulpa tamba estabelese instituisaun ne’e no arma sira ho surik tohik hodi halo funu. Tamba ne’e, ema balu dehan KAK ne’e toothless tiger ka macan ompong.

Nia bele ezisti kleur, maibe kuandu laiha lei ida ne’ebé forte atu suporta no fó kbit ba nia hodi halao ninia serbisu, oinsa maka nia bele hatama ema sira ne’e bá iha tribunal? Presiza mós apresia esforsu balu ne’ebé KAK halo ona liu-hosi edukasaun sivika ba instituisaun Governu no komunidade sira. Esforsu ne’e di’ak tamba bele ajuda prevene aktu korupsaun iha railaran.

Kombate korupasaun presiza iha komitmentu, orgaun soberanu sira tenke firmi hodi prioritiza lei anti-korupsaun nian., tenke hasa’e komuniade sira nia kuinesementu kona-ba lei, implementa lei ho loloos no justu, tau atensaun ba welfare [kesejateraan] funsionariu públiku nian no hamós apareilu estadu nian husi aktu korupasaun.  Diretór ONG Luta Hamutuk, Mericio Akara, Timor Post Edisaun 10 Dezembru, 2013, hateten Atu suporta KAK ninia serbisu presiza kria lei anti-korupsaun nian no lei protesaun ba testamuina tamba durante ne’e lei seidauk iha, entau ne’e susar ba KAK atu hetan informasaun.  

Organizasaun sosiadade sivil sira mós deklara ona sira ninia pozisaun atu apiou KAK ninia serbisu. Iha ONG lima maka komitidu atu serbisu hamutuk ho KAK no PDHJ [ombudsman] atu prevene no kombate korupsaun iha Timor-Leste liu-hosi prosesu advokasia. ONG sira ne’e maka, Luta Hamutuk, Haburas Foundation, CEPAD. Mahein no TLMDC.

Hein katak kontribuisaun husi organizasaun sosiadade sivil sira sei ajuda minimiza aktu korupsaun iha railaran. Sidadaun hothotu tenke optimista katak, KAK sei serbisu ho di’ak, independente no onestu tamba ema sira ne’ebé serbisu iha instituisaun ne’e mesak ho background aktivista no ho pasadu ne’ebé di’ak. Ita hein!  

Hakerek-Nain  Nu’udar Fundadór Timor-Leste       
Media Development Centre (TLMDC) no Eis       
Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa
[Dewan Mini ]
Mobile: 77254078
Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.