Razaun saida mak dudu Xanana Gusmão hakarak rezigna-an..??

Radio online – Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

PASCA-Krizi politika no militar 2006-2007 situasaun konflitu politika nasional gradualmente normal. Ho lideransa Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão (periodu 2007-2012) nebee akumula komponenti hotu-hotu, konsege manan hikas estabilidade politika no seguransa nasional. Espiritu unidade nasional metin fali, espiritu dezenvolve hikas paz, hetan kbit fali. Sosiedade Timor Leste mos moris iha situasaun hakmatek. Livre halao ninia aktividade buka osan.

Lideransa PM Xanana Gusmão aranka ba periodu segundu (2012-2017) mos, progresu estabilidade politika no seguransa nasional nebee akontese, kontinua mantein normal. Ate agora, situasaun politika no seguransa nasional, kontinua normal hanesan babain.

Mas derpenti (secara tak terduga), PM Xanana hasai deklarasaun politika idake halo publiku tomak no mundu internasional hakfodak no sente estranha. Katak, iha tinan 2014 ka 2015, nia hakarak rezigna a’an husi kargo PM mesmu ninia mandatu seidauk hotu. Pergunta publiku mak nee: Iha ninia kurtina kotuk, Iha Saida?. Razaun baziku saida mak dudu PM Xanana Gusmão hasai deklarasaun hakarak rezigna an?.

Hakerek nain hare tuir experiensia politika husi nasaun barak nebee implementa sistema politika demokrasia hatudu mai ita katak, lazim (predominante) akontese chefe estadu ka chefe governusaun, rezigna an. Nee normal akontese ba nasaun nebee deit, inklui Timor Leste, momentu akontese krizi politika 2006. Laiha chefe estadu ka chefe governusaun iha nasaun ida maka rezigna an, sekuandu estabilidade politika nasional iha ninia rain, normal hanesan babain.

Klaru. Chefe estadu ka chefe governusaun rezigna an iha dalan klaran, sekuandu akontese krizi politika no ekonomia iha ninia nasaun. Wainhira situasaun krizi akontese, lazim hamosu prezaun politika interna hasoru aktual chefe estadu ka chefe governusaun. Ne’e lazim hamosu husi lider partidu politiku balu ka grupu politika ruma nebee oposiza. Sira hamutuk ho povu, joventude no estudante hamosu asaun the people power (demonstrasaun). Situasaun krusial politika hanesan nee mosu, tamba razaun krizi ekonomia, krizi politika, korupsaun no problema seluk tan nebee haterus povu no nasaun.

Karik aktual chefe estadu ka chefe governusaun laiha kapasidade atu rezolve, maka laiha dalan seluk. Forsa the people power sempre exige chefe governusaun ka chefe estadu tenke tuun, se lae, rezignaa an. Para depois, kontinua ba eleisaun hodi forma governusaun foun.

Bele mos akontese wainhira chefe estadu ka chefe governusaun laiha ona kapasidade fisiku halao ninia knar ho diak tamba fator saude (moras) ou keta katuas ona no dala ruma bele dehan forsa menus ona atu halao servisu nasaun nian no dala ruma tempu idade tenki husik knar nee ba jerasaun atu kointinua.

Ejemplu konkreta bele haree rasik ba ita nia rain, krizi politika (no militar) tinan 2006. Krizi boot nee konsege hatun duni Dr. Mari Alkatiri husi kargo Premeiru Ministru (Primeiru Governu).

Nasaun vizinhu Indonesia, forca the people power konsege habadak era lideransa Soeharto nebee konesidu militeristika liu, nomos tamba problema status politika Timor Leste nebee nunka hetan ninia solusaun iha Organizasaun Nasoens Unidas (ONU). Nofim, rejima Soeharto tenke hakru’uk ba exigensia forca the people power iha tinan 1998.

Kazu seluk tan, hanesan Filipinas. Dasawarsa hirak liuba, Prezidenti Ferdinand Marcos tenke tuun husi Prezidenti Filipinas tamba korupsaun nebee nia halo, to’o hamosu krizi ekonomia no politika iha sira nia nasaun. Iha tinan 2003/2004, Prezidenti Estadu Unidus Amerika (EUA) George W. Bush halo invazu militar ba Iraque hodi fera rahun rejima Sadam Hussein tamba sistema politika ditadura nebee nia aplika.

Nunee mos Thailandia, akontese krizi politika maka’as husi povu Thailandia hodi hatun aktual Premeiru Ministru tamba sira valoriza katak, figura nebee diriji governusaun laiha kapasidade atu rezolve krizi ekonomia iha nasaun refere, nunee hanesan kazu Ukrania nian mos demostrasaun bo’ot tenta hatun xefi governu no xefi estadu.

Klaru. Experiensia nebee ita konese husi nasaun barak hatudu konkluzasaun katak, chefe governusaun ka chefe estadu atu rezigna a’an ka the people power (demonstrasaun) obriga hatun, la kuelker. Maibe tenke iha ninia razaun forte. Tenke iha the people power mak bele hatun ou obriga hatun.  Banati ba experiensia nasaun sira seluk nee, oinsa kompara ba situasaun Timor Leste relasiona planu PM Xanana Gusmão hakarak rezigna a’an?.  Tuir mai, hakerek nain (penulis) sei esplika barak.

Problema Estafeta Lideransa Nasional

Tema “estafeta lideransa nasional husi gerasaun tuan ba gerasaun foun”, mosu iha tinan hirak liuba. Tema nee importante no determinante tebes ba vida nasaun ba futuru. Lideransa katuas sira hanesan Xanana Gusmão, Jose Ramos Horta, Mari Alkatiri, Jose Luis Guterres, Eng. Mario Viegas Carrascalão, Fransisco Guterres alias Lu-Olo, Rogerio Lobato no Dr. Abilio de Araujo.

Estafeta (alih gerasaun) nee mos hetan apoiu politika husi hirarkhia Igreja katolika Timor Leste (Bispo Diocese de Dili D. Alberto Ricardo da Silva, Bispo Diocese Baucau D. Basilio do Nascimento no Bispo Dicese Maliana D. Norberto do Amaral). Sira hotu hatudu komitmento maka’as ba issue nasional ida nee. Lideransa gerasaun foun sira mos, responde ho kontenti mesmu sira hotu nia preparasaun dala ruma sente seidauk forte. 

Inisiativu hamosu tema estafeta lideransa nasional nee, ita haree nudar win-win solution (jalan tengah) idake posible (paling mungkin) hodi redus ka halakon konfrontasaun politika entre lideransa katuas sira nebee dala wain, sei hatudu influensia politika ideologia politika tempo pasadu nian. Pelumenus, konfrontasaun politika entre lideransa Partido Fretilin (Mari Alkatiri, Rogerio Lobato) ho Xanana Gusmão to’o hamosu krizi 2006, bele esplika kestaun refere.

Entretantu parte lideransa gerasaun foun, kaer metin sira nia komitmentu politika katak, sira lakohi influensia ba catur politika gerasaun tuan nian. Nudar gerasaun foun nebee livre husi konflitus ideologia politika tempo pasadu, hakarak forma hanoin foun hodi dezenvolve nasaun nee ba oin. Sira lakohi halai tuir konflitus ideologia politika entre lideransa katuas sira.   

Hatan pergunta publiku sobre issue estafeta lideransa nasional nee, dala wain PM Xanana Gusmão dehan bebeik katak, tempo to’o ona ba lideransa tuan ka katuas (jerasaun 75) sira entrega poder politika ba gerasaun foun hodi diriji nasaun nee ba oin. “Imi jerasaun foun sira tenki preparadu atu hasoru dezaviu rezolve problema nasaun, selae ami ukun nafatin to tempu ida, ami mate, imi atu lori nasaun nee loa oinsa los”? dehan Xanana.

Deklarasaun hanesan mos hato’o fila-fila husi eis Premeiru Ministru Mari  Alkatiri. Nunee mos membru Parlamentu Nasional. Sira hotu aseita ba razaun ida nee. Razaun nee mos, laos issue foun maibe reforsa deit ba rezultadu enkontru Dare no Maubisse I, II no III, tinan hirak liuba. Enkontru fatin rua nee, gerasaun antigu hatudu sira nia komitmentu politika forte, hakarak entrega poder politika ba gerasaun foun nebe indika Igreja Katolika maka sei prepara, maibe ulun bo’ot Igreja Katolika iha Roma soe lia katak, dutrina Igreja kontra, Igreja involve politika, tanba ne’e, ikus mais Bispo sira iha Timor desidi sai husi politika.

Maske nunee, ita haree, mos ita bele fiar katak, detekta husi realidade politika no catur politika nebee akontese tinan hirak nia laran, komponenti lider gerasaun katuas seidauk kontenti no moris ejoyabel lolos wainhira sira entrega lideransa nasional ba gerasaun foun. Sira sei duvida maka’as ba gerasaun foun nia mentalidade lidera, kapasidade politika, no gerasaun foun nia prontidaun (kesiapan) atu simu poder no diriji nasaun ne’e bele ona kalae?.

Tan nee, ita haree, gerasaun tuan sei ekstra koidadu atu entrega lalais bolante kareta ba lideransa nurak para diriji nasaun no povu Timor Leste ba futuru nebee diak. Dala ruma mos, gerasaun tuan prontu ona atu entrega bolante kareta ba lider foinsae sira. Sira haree gerasaun foun iha ona kapasidade lideransa?. Secara harafiah, ita bele komprende husi deklarasaun katuas PM Xanana nebee hakarak rezigna a’an husi ninia kargo, ho razaun idade katuas ona, e saude mos presija deskansa hodi fahe mos tempu barak liu ho familia, nomos tuir iha liur hodi fihir didiak mentalidade lider foun bele rezolve problema hanesan lider katuas sira halo ba rai doben ida nee ka lae?.

Se lider foun sira bele, maun Xanana bele dehan, tempo to duni ona intrega rota komando ba jerasaun foun tenki brani infrenta rezolve problema nasaun nian,  hodi nunee labele bele fo konfiansaba lider jerasaun tuan katak, “Problema Nasaun Ami Jerasaun Foun Bele rezolve, no ami lakohi problema ruma mosu hein deit maka Maun boot Xanana”  

Razaun Rezignasaun

Iha fulan Setembru 2013, akontese debate publiku entre Premeiru Ministru  Xanana Gusmão ho Mauk Moruk  iha Centro Convencoens de Dili nebee ikus mai, Mauk Moruk la konsege marka ninia prezensa. Debate publiku nebee partisipa eis lideransa resistensia tomak no nai ulun sira iha governusaun, konvida ema hotu nia atensaun.

Iha biban espesial momentu neba, PM Xanana Gusmão konta hikas istoria funu resistensia durante tinan 24 nia laran. Inklui mos konta oinsa konfrontasaun entre lideransa resistensia, entre nia ho Mauk Moruk iha ailaran. Situasaun defisil momentu neba, konsege obriga Mauk Moruk ho nia elementus, rende iha tinan 1984.

No foin lalais ne’e mos Mauk Moruk ho nia grupu ho farda militar ilegal rebo-rebo hasai deklarasaun ida hasoru PM Xanana hodi obriga tenki rezigna’an lalais para intrega poder ba Konseillu Revolusaun Maubere (KRM) hodi kaer netik ukun durante fulan nen to tinan 1.

Hakerek nain hare preokupa ho admira no bele dehan mustahil atu akontese. Se nasaun nee maka Konseillu Revolusaun Maubere atu ukun nusa la hari partidu politiku hodi kompete rame-rame ba dalan demokrasia ka eleisaun maka diak liu.

Deklarasaun ne’e ita bele dehan, profoka no hakanek Konstituisaun RDTL hodi obriga deputadu sira iha Parlamentu Nasional kompostu husi Partidu CNRT, FRETILIN, Partidu Demokratiku PD no FRENTI –MUDANÇA (FM)  iha loron Sigunda Feira (03/03/2014) bolu PM Xanana nudar Ministru Defeza no Siguransa hodi asisti no hato pozisaun governu ba rezolusaun ida hodi husu ba Estadu liu husi Komando F-FDTL no PNTL hodi halo atuasaun  ba grupu ilegal sira nebe koko desturba oponiaun publiku hodi kontra estadu nudar asaun ilegal iha pais RDTL.

Mas, fokus atensaun laos halai ba konflitus Xanana ho Mauk Moruk iha ailaran, maibe fokus liuba deklarasaun politika PM Xanana. Iha forum espesial ida nee, derpenti PM Xanana Gusmão halo forum hakfodak. PM Xanana Gusmão hasai deklarasaun katak, “iha tinan 2015, nia rezigna a’an husi kargu Premeiru Ministru maibe sei kompete iha eleisaun prezidensial”. Publiku Timor Leste la admira, ema hotu hakfodak no sente konfiuzus ba deklarasaun politika Xanana tamba ninia mandatu (2012-2017) seidauk hotu. I laiha razaun baziku ba nia atu rezigna a’an.

Pergunta publiku ba deklarasaun refere maka: razaun saida PM Xanana Gusmão hakarak rezigna a’an husi ninia kargo?. Entertantu, situasaun politika interna lao normal hanesan babain, laiha grupu politika ka partido politika ruma maka fo presaun politika maka’as ba ninia governusaun nebee hetan apoiu maka’as husi Bloku Governusaun Koligasaun (CNRT, Partido Demokratiku no Frente Mudansa). Interna koligasaun mos laiha lia naksalak ba malu no partidu opozisaun FRETILIN  hotu unidade metin. Laiha grupu ka organizasaun joventude  ruma mak halo demontsrasaun politika hasoru ninia governusaun.

Tansa Xanana Gusmão hakarak rezigna a’an?.

Pergunta segundu, nia hatete, rezigna’an tiha, nia sei kompete ba eleisaun prezidensial. Eleisaun Geral 2017 ka eleisaun ba iha sistema politika (foun) ruma?. Ate agora publiku Timor Leste sei konfiuzus. Deklarasaun PM Xanana sei sai aikanoik politika ba populasaun Timor Leste.

Impaktu Problema Minarai

Mesmu PM Xanana Gusmão la koalia sai ba publiku. Nunee mos eis Premeiru Ministru Mari Alkatiri, lider partido politiku sira iha Uma Fukun Parlamento Nasional, no lider organizasaun joventude. Sira hotu la hamosu razaun seluk, alem de razaun estafeta gerasaun.  

Maibe sekuandu haree no analiza didiak, problema kadoras/pipeline minarai atu dada ba Darwin, Australia ka dada mai Timor Leste. Nomos kazu CMATS (Certain Maritime Agrrangements on the Timor Sae) nebee oras nee dadaun nasaun rua lori ba tribunal Arbitrazen Internasional iha Den Haag, Olanda, bele dehan, sai mos razaun ba PM Xanana Gusmão atu rezigna a’an, para nia bele sai no fokus rezolve problema nee karik, maibe ita mos sei hein no akompania lolos razaun Xanana nian.

Hanesan media komunikasaun nasional fosai tiha ona katak, iha tinan kotuk, momentu tuir enkontru iha Bali, Indonesia, PM Xanana Gusmão konsege hasai deklarasaun kroat hasoru Australia. Nia duun Australia no Estadu Unidus Amerikat halo asaun spionaze (operasaun intelegen) ba Timor Leste relasiona ho problema minarai entre Timor Leste no Australia. “asaun spionaze railiur ba Timor Leste, moe laiha,” hatete PM Xanana Gusmão wainhira partisipa enkontru iha Bali, tinan kotuk.

Haree ba interna, deklarasaun PM Xanana nee positivu tebes ba povu. I nia husu populasaun Timor Leste tomak  kaer metin unidade nasional no fo apoiu politika ba governu para manan problema dada kadoras no kazu CMATS.  Maibe issue-issue iha estrangeiru, responde deklarasaun PM Xanana nee ho tristisaun. Liafaun nebee PM Xanana Gusmão koalia, hamanas nasaun boot rua nee, halo presaun politika maka’as ba Timor Leste.

Sertamentu (sudah tentu), presaun politika Australia (nebee lao hamutuk spionaze Estadu Unidus Amerika) nee, bele kria situasaun politika defisil liu ba Timor Leste. Nudar pais foun, PM Xanana hatudu konsensia klean no luan, oinsa responde presaun politika Australia. Imposible kuandu Timor Leste hasoru ho presaun politika maka’as. Povu lakohi mosu tan krizi politika hanesan akontese iha 2006.  Ho hanoin ida nee, foti desizaun nebee balancia liu maka, nia rezigna a’an husi Premeiru Ministru.

Bele dehan, desizaun ida nee realistika duni. Logista duni interesaun nasional. Deklarasaun PM Xanana Gusmão hakarak rezigna a’an husi ninia kargo, konsege “hapara ahi spionaze no presaun politika Australia ba Timor Leste”. Mesmu razaun ida nee konsidera liu nudar buatus politika maibe ita sente iha los. Ninia faktus ita bele sente.

Hafoin PM Xanana Gusmão hasai deklarasaun, hakarak rezigna a’an husi Premeiru Ministru, presaun politika Australia ba Timor Leste sai malirin mesmu oras nee dadaun nasaun rua lori kazu CMATS ba Arbitraze Internasional iha Den Haag, Olanda. 

Governusaun Pasca Rezignasaun Xanana, Figura Se Mak Troka Xanana?

Hanesan diskute ona iha leten. Katak, lideransa nasional konkorda ona ho programa regenerasaun politika (alih gerasaun) husi gerasaun tuan ba gerasaun foun. Karik, PM Xanana Gusmão kumpri duni ninia deklarasaun, nia sei rezigna a’an iha tinan 2014 ka 2015. 

Pergunta importante ba publiku mak nee, figura se maka troka Xanana Gusmão hodi diriji governusaun koligasaun to’o sira nia mandatu konstituisaun remata, tinan 2017..? 

Resposta pergunta importante ida nee, hakerek nain hakarak reforsa katak, “tradisaun politika demokrasia la toman ou la rekonese prosesu ida maka hanaran: regenerasaun”.

Prosesu regenerasaun so rekonese deit iha sistema politika ditadura. I rejima ditadura maka determina figura se maka merese troka, entretantu, sistema politika demokrasia, partido politika (parpol) maka determina liu husi eleisaun geral.

Parpol nebee maka manan maioria iha eleisaun legislativa, nia maka iha direitu forma governusaun. Neduni, karik PM Xanana Gusmão rezigna a’an, figura atu troka nia, tenkeser desizaun kolektiva husi estrutura parpol tomak. Hanesan PM Xanana, nia mai husi Partidu CNRT, konserteja, figura atu troka nia mos, tenke figura husi CNRT. Labele husi partidu seluk.

Sekarik, desizaun kolektivu parpol nebee manan eleisaun geral determina katak, figura katuas maka sae ba premeiru ministru, otomatikamente, nia tenke sae. Kuandu determina figura nurak, maka figura nurak maka sae?. Tan nee, issue regenerasaun ba kontekstu politika Timor Leste nee, konfiuzus uit oan. Karik regenerasaun akontese, ida nee prosesu politika idake estranha liu (paling aneh). I premeiru-ves Timor Leste aplika. Nasaun hotu-hotu seidauk aplika sistema ida nee.  

Tuir hakerek nain nia hanoin, regenerasaun so bele akontese liu husi parpol. Kada parpol mak bele halo alih gerasaun ba ninia kader ka militante partidu. Se uza sistema seluk, ida nee laos demokrasia ona maibe sistema ditadura. Neduni, ita tenke komprende didiak konaba oinsa prosesu regerasaun husi liderasan katuas ba lideransa nurak. 

Tamba nee, pergunta figura se mak atu troka Xanana, durante nee espailha ona iha figura nurak nain tolu husi Partidu CNRT. Figura nain tolu nee maka, Dr. Agio Pereira (aktual Prezidente Ministru Konselhu Ministrus), Deonicio Babo (aktual Ministru Justisa) no Bendito Freitas (aktual Ministru Edukasaun). Sira nain tolu iha potensia politika diak bele troka Xanana Gusmão ba premeiru ministru. Iha kapasidade atu diriji governusaun koligasaun to’o sira nia mandatu remata (2012-2017). 

Oinsa Forma Governusaun Foun?

Nudar partido nebee mak manan eleisaun legislativa 2012, figura troka Xanana Gusmão sei mai husi Partido CNRT para kontinua diriji Governusaun Koligasaun to’o mandatu remata, tinan 2017.

Iha estrutura Partido CNRT, mosu ona figura nain tolu nebee hetan konfiansa maka’as atu troka Xanana Gusmão. Figura nain tolu seidauk hatene, se mak eleitu ba kargo Premeiru Ministru. Maibe klaru, tenke iha ida mak eleitu i hetan konkordasaun politika husi Bloku Koligasaun.

Pergunta ba publiku oras nee dadaun maka, figura nebee eleitu ba kargo Premeiru Ministru, sei kontinua ho estrutura governusaun era lideransa Xanana Gusmão, ka forma fali estrutura foun?. Ate agora, buat hotu sei aikanoik (teka-teki). Mas, atu kontinua nafatin estrutura governusaun era Xanana Gusmão, ka forma estrutura foun, buat hotu depende ba konkordasaun politika husi membru Bloku Koligasaun.

Asuntu ida seluk konaba numeru estrutura governusaun nebee barak tebes. Estrutura governusaun maka barak liu, atrapailha tebes ba ejekusaun OGE 2014. Tamba nee, ema barak espera katak, se Premeiru Ministru foun la forma estrutura foun, pelumenus hakuran numeru estrutura para labele gastu osan barak liu. 

Ba iha prosesu politika hirak nee, sertamentu (sudah tentu) Xanana Gusmão sei la husik liman. Sei la entrega total ba estrutura interna Partido CNRT foti desizaun arbiru maibe sei kontinua fo ninia orientasaun politika ba elementus sira para labele failha. Kuandu faliha ka sala foti desizaun politika, bele hamosu situasaun politika runggu-rangga ba Bloku Koligasaun i distinu governusan koligasaun mos, dala ruma tohar ou nakfera rahun antes mandatu remata. Karik situasaun krusial nee akontese, bele kria impedesaun seriu ba implementasaun programas governusaun nebee planea tiha ona. Orsamentu Geral Estado (OGE) 2014 mos, sei labele ejekuta. 

Asuntu ida seluk, konaba duvidas publiku politika Timor Leste. Ema barak sei duvida katak, dala ruma Premeiru Ministru foun sei la forma estrutura foun ba iha governusaun koligasaun maibe kontinua mantein estrutura era Xanana Gusmão. Karik halo mudansa mos, sei la efektivu lao ba oin.

Duvidas nee mos relasiona ho deklarasaun PM Xanana Gusmão iha debate publiku iha Centro Convenscoens de Dili, tinan kotuk. Momentu konta hikas kronologia funu resistensia iha ailaran, PM Xanana Gusmão derpenti hasai deklarasaun hakarak rezigna a’an husi kargo Premeiru Ministru maibe “sei kompete ba iha eleisaun prezidensial”.

Deklarasaun PM Xanana katak, nia sei kompete ba iha eleisaun prezidensial, hamosu duvidas barak tebes ba sosiedade Timor Leste. Katak, Xanana Gusmão rezigna a’an husi kargo PM, hanesan estrategia politika Xanana Gusmão hodi prepara ‘situasaun no kondisaun povu’ ba sistema politika foun ruma nebee sei atu implementa.

Karik duvidas publiku nee los,  maka misaun serviu Premeiru Ministru foun, nunee mos Bloku Koligasaun, sei la halo mudansa signifikante (resuffle) ba estrutura governusaun era Xanana nian maibe kontinua mantein servisu ho estrutura nebee iha ona.

Duvidas politika nee mosu maka’as tamba haree ba palku ka catur politika nasional ikus-ikus nee, ita haree oratoriu Xanana Gusmão ho eis Premeiru Ministru Dr. Mari  Alkatiri hanesan lao hamutuk ba “dalan tol ida”.

Iha Parlamentu Nasional, Bankada Fretilin nudar opozisaun nebee bot, sira nia deklarasaun ka kritika, la hanesan ho tempo uluk, periodu 2007-2012 nebee sura loron tuda kritika maka’as ba governusaun Xanana Gusmão. Depois tempo hirak liuba, antes 2013 remata, Bankada Fretilin konsege tuda issue Sistema Politika Prezidensial.

Karik issue nee sai dalan tol ba sistema politika foun, boleh jadi, Timor Leste sei husik hela sistema politika parlamentar (semi prezidensial) ba fali sistema politika prezidensial. Karik akontese, Parlamentu Nasional la presiza halo servisu todan. Sira halo deit amandamentu ba Konstituisaun RDTL. Muda sistema politika hanesan nee mos, laos perkara ka problema foun dalam sistema ketatanegaraan ba nasaun nebee deit. Kauza politika hanesan mos, akontese ona ba nasaun sira seluk.

Karik buatus ka issue muda sistema politika nasional nee, los, maka premeiru ministru foun ho ninia estrutura tomak, sira nia orientasaun politika dala ruma sei lao tuir konkordasaun politika nebee ho nonok konkorda tiha ona.

Konkordasaun atu muda sistema politika ketatanegaraan nee mosu tamba haree katak, sistema politika semi prezidensial mak durante tinan 10 resin Timor Leste aplika, ninia “makina servisu” la avansa efektivu. Premeiru Ministru laiha kbit atu detekta direitu estrutura governusaun tamba partidu seluk nia militante. I ida-idak mantein ninia interesaun partidu politika (parpol) iha governusaun. Premeiru ministru laran kii wainhira foti desizaun politika ruma maka la garante interesaun parpol balu nebee halo koligasaun hodi forma governusaun.

Jadi ninia frakeza barak. I lori mos impedesaun ba ba ejekuasaun programas governusaun. Sistema birokrasia nakonu iha kintu-kantu (berbelit-belit), tan nee maka kria konfuzaun servisu ba governusaun. Sistema kontrolasaun ba ejekusaun orsamentu fraku, osan sulin ba fatin nebee mos, la hatene tuir.

Husi factor hirak nee, kuandu liga ba deklarasaun PM Xanana Gusmão katak, nia hakarak rezigna a’an husi kargo PM iha tinan ida nee ka tinan oin, maibe nia prontu kompete ba iha eleisaun prezidensial, boleh jadi, ninia kontekstu politika halai ba issue sistema politika prezidensial karik, maibe hakerek nain  sente katak, diak liu ita hein deit saida maka sei mosu husi catur politika lolos PM Xanana nian, bainhira mosu  ita estuda no analiza klaean liutan hodi hamutuk hadia ita nia rain moris iha paz no demokrasia nebe lao tenki tuir duni nia dala lolos. (Remata)


Hakerek nain jornalista jornal Independente,
nudar estudantesUNTL, Fakuldad Sensia Politika Departamentu Politika Publika.
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. no  This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.