
Radio online – Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste
I. INTRODUSAUN Iha artigu ida ne’e autor halo avaliasaun literatura ida kona-ba kontribuisaun legal ba transformasaun konflitu rai iha Timor Leste. Liu husi avaliasaun literatura ida ne’e bele identifika konába konseitu no hanoin sira ne’ebe ezisti ona konába konflitu rai iha Timor Leste. Liu-liu explora konába tanba sa no oin sa historia ba konflitu rai nian kontinua buras iha Timor Leste. Nune mos atu eksplora konába oin sa esforsu Estadu nian iha tinan 12 ukun rasik an ne’e hodi produs leis konába rai hodi kontribui ba transformasaun konflitu rai. Timor Leste restaura tiha ona nia ukun rasik an iha tinan 12 nia laran maibe asuntu konába konflitu rai kontinua sai prekupasaun publiku iha Timor Leste. Publiku Timor Leste kontinua prekupa kona-ba konflitu rai rohan laek ne’ebe dala barak mak kauza violensia no ohomalu iha komunidade. Konflitu kona-ba rai refere mos sai nudar dezafius signifikante ba prosesu dezenvolvimentu ekonomia nasaun nian. Iha parte seluk Estadu Timor Leste hahu implementa nia Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nacional (PEDN) ne’ebe presiza tebes rai. Horas ne’e dadaun Governu prepara tiha proposta lei rai nian ida ba Parlamentu Nacional atu aprova hodi regulariza direitu na’in ba rai iha Timor Leste. II. KONSEITUS KONÁBA RAI, DEFINISAUN LEGAL NO KONFLITU RAI 2.1 DEFINISAUN KONÁBA RAI Koalia konába rai ne’e laos buat foun ida. Rai mak baze moris ba sosiedade humanu iha mundu. Kriasaun hotu no sosiedade humanu halao sira nia moris iha rai, uza rai hanesan hela fatin, halimar fatin, negosiu fatin no ba dezenvolvimentu hodi sustenta moris individu, komunidade no nasaun. Laos ne’e deit maibe rai mos importante hodi halot ema nia isin mate bainhira distinu to’o. Sayful Azam, SH iha nia livru ho titulu “ Eksistensi Hukum Tanah Dalam Mewujudkan Tertib Hukum Agraria, iha relatoriu Fundasaun Mahein (2010) hateten katak rai hanesan fatin ba ema hodi hela, rai mak fo han, rai hanesan fatin atu halot ema nia isin mate” . Nune mos tuir komunidade Timoroan sira nia hanoin konába rai (Tuir survey ne’ebe (Rede ba Rai 2013) katak “rai mak fatin ba moris, rai mak fatin atu kuda aifarina no talas, rai fo hahan ba ami, rai fo fatin ida ba hau nia kios, rai mak fatin hodi kuda aihoris no hakiak animal, rai mak fatin ida atu hetan be, atu hetan aimaran no aimoruk, rai mak baze ba ami nia kultura tan iha ne’e mak ami avo sira nia ain fatin, ami uma lulik nia fatin, amin nia spiritual nia fatin, rai hatudu ami nia identidade no rai nudar rekursu ida atu fahe rekursu no supporta malu . 2.2 DEFINISAUN KONFLITU RAI Tuir definisaun sosiologistas sira katak konflitu nudar faktu social ida ne’ebe mais aumenus involve parte rua ho nia diferensia origin, bele ho interese ou iha posisaun social husi parte sira. Tuir Babete Herman katak konflitu rai bele difini nudar faktu social ida ne’ebe involve parte rua, ne’ebe nia abut mak diferente interese kona-ba direitu ba rai no proprietaries, direitu ba rai, maneja rai, direitu ba uza rai, maneja lei ba rai . Teoria Konflitu Sociological fo improtansia ba konflitu social ba mudansa social (Bonacker 1996). Iha kualker eventu teoria konflitu konkorda katak konflitu la hases husi kualker sosiedade. “Konflitu mak aspeitu interasaun humano ida ne’ebe labele hases”. Disputa (hadau malu) kona-ba rai nudar reasaun no ekspresaun emosional verbal entre ema ida, rua ou liu husi parte sira ne’ebe iha difrensias hanoin, opiniaun, interpretasaun, objektivu no vizaun ne’ebe la hanesan konába parsela rai ida ou sasan ka obejtu seluk, Situasaun hanesan ne’e sei hamosu kontradisaun ne’ebe karik la hetan solusaun mak sei kauza konflitu fiziku. Tuir esbosu lei rai nian fo definisaun kona-ba disputa hodi konsidera katak: “kazu ne’ebé hetan disputa hanesan kazu ne’ebé iha liu deklarasaun válida ida ba pose ka direitu sekundáriu oioin ba bens imóveis ida deit. Karik kazu ne’ebé hetan disputa la konsegue resolve liu husi negosiasaun, mediasaun ka akordo seluk tan entre partes sei resolve liu husi procedimento administrativo ho base iha regime diploma ida ne’e” . 2.3 DEFINISAUN LEGAL NO LEI RAI Iha avaliasaun literatura ida ne’e autor identifika termus importante balun ligasaun ho definisaun legal no direitu ba rai ne’ebe publiku presiza hatene. Termu hirak ne’e mak hanesan tuir mai ne’e: Legal no Lei Rai: Legal ne’e katak autentika no halao tuir lei. Ezemplu Lei Agraria Lei ne’ebe iha ligasaun ho rai, pose rai, divizaun rai no riqueza rai . Timor Leste ohin loron iha esbosu lei rai ida. Esbosu Lei rai ne’e nia objeitu (artigu 1.3) maka atu fo rekuiñesimentu no mos atribuisaun ba direitu ne’ebé primeiru ba rai nian iha prinsipiu orientasaun hanesan respeitu ba direitos anteriores primarios, rekuiñesimentu ba pose hanesan baze ba atribuisaun direitu ba na’in ba bens imoveis no mos kompensasaun ba kazu ne’ebé hasoru direitos liu husi ida. Lei rai nian fo oportunidade atu dezenvolve objetu lei rai nain hanesan tuir mai ne’e : 1. Lei ida ne’e estabelese rejime espesiál ba definisaun na’in ba bens imóveis liu husi rekoñesimentu no atribuisaun ba títulu ba na’in ba bens imóveis iha Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian. 2. Rejime espesial ba definisaun na’in ba bens imóveis iha objektivo atu klarifika situasaun juridika ba bens imóveis iha Timor-Leste, promove distribuisaun rai nian ba cidadaun hotu-hotu no mos garante ba ema hotu-hotu acesso ba rai; 3. Rekoñesimentu no mos atribuisaun ba direito ne’ebe primeiro ba rai nian iha prinsipio orientasaun hanessan respeito ba direitos anteriores primários, rekoñesimento ba pose hanessan base ba atribuisaun direito ba na’in ba bens imóveis no mos compensasaun ba caso ne’ebe hasoru direitos liu husi ida; Adminsitrasaun rai: Iha estudu ida ne’ebe halao husi ARD, UNTL no Ministeriu Justisa (East Timor Land Law Program, 2005) konsidera katak “rai no propriedade nudar objeitu husi administrasaun rai. Funsaun hotu kona-ba administrasaun rai fahe ba kategoria tolu ne,ebe refere ba nai’n, valor no uza ( in this study, we consider “rights” and “property” as the primary objects of land administration. All functions of land administration fall neatly into the three categories derived from the above-mentioned attributes: tenure, value, and use)” . Estadu mak iha responsabilidade atu estabelese sistema administrasaun rai hodi garantia direitu nai’n ba rai tuir lei. Iha Timor Leste Dirasaun Nacional Terras e Propriedades no Servicos Cadastrais (DNTPSC) mak iha mandato atu administra rai no nai’n ba rai tuir lei. Bens Imóveis de Domíniu Privadu: Propriedade Dominiu Privadu (Real Estate of Private Domain) ou Harta Benda milik Pribadi konsidera nudar bens imóveis ne’ebe iha domíniu privadu, iha area ururais no urbanos ne’ebe sai objeitu ba jurídiku no titular ba sidadaun nacional privadu, singulares, colectivas ou Estado . III. HISTORIA KONFLITU RAI IHA TIMOR LESTE Maske restaura independensia iha idade dekade ida nia laran ona maibe Timor Leste seidauk iha lei rai ne’ebe bele konsidera nudar baze legál hodi regulariza direitu na’in ba rai. Situasaun ne’e sai dezafiu bo’ot hodi komplika asuntu direitu ba propriedade nian no aumenta poténsia ba konflitu komunidade. Fundasaun Mahein (2013) relata katak “disputa kona-ba rai sai buras ho volume ne’ebe kontinua as iha komunidade no involve individu no grupu oin inklui lider politiku sira, Igreija no Governu rasik” . Nune mos tuir Daniel Fitzpatrick iha nia livru Dispute Resolution 9 Mediating Land Conflict in East Timor hateten katak “iha numeru konflitu rai ne’ebe boot iha Timor Leste ne’ebe bazeia ba reklamasaun dispose husi administrasaun Portugesa no Indonesia nian. Konflitu hirak ne’e involve Estadu tanba rai Estadu iha Timor Leste ne’e defini atu inklui rai hotu ne’ebe pertense ba Portuguese no rai hotu pretense ba administrasaun Indonesia (There are a large number of land conflicts in East Timor that are based on claims of dispossession by the Portuguese and Indonesian administrations. These conflicts now involve the East Timor state because state land in East Timor is defined to include all land owned by the Portuguese state, and all land acquired by the Indonesian administration” . Konflitu rai identifika nudar fator abut ida ne’ebe kontribui maka’as ba akuntesementu violensia iha krize 2006. Tuir Andrew Harrinton (2010) katak “injustisa kona-ba rai no propriedade perigu tebes no bele kauza disturbasaun politika”. Andrew hatutan katak tuir pontu de vista Stewarts katak bainhira kuandu la iha igualidade iha distribuisaun no asesu ba rekursu entre grupu kultural ne’ebe ezisti bele sai forsa ba mobiliza agensias ba disturbasaun politika” (the existence of severe inequalities between culturally defined groups” and “where there are such inequalities in resource access and outcomes, coinciding with cultural differences, culture can become a powerful mobilising agent that can lead to a range of political disturbances” . Disputa rai iha Timor Leste ne’e nudar asuntu ida ne’ebe tuir ema barak katak komplikadu liu. Koalia kona-ba konflitu rai ne’e asuntu ida ne’ebe komplikadu tan invlove interese ho dimensaun oinoin hanesan politika, ekonomia no kultura. Nune mos historia kona-ba disputa rai akuntese tiha ona hahu kedas iha tempu okupasaun Portuguesa, Japaun no sai komplikadu liután ho okupasaun ilegál Indonesia nian. Disputa kona-bá rai ne’e buras husi istória konflitu nasaun ida ne’e nian, ne’ebé nakonu ho dezlokasaun husi relokasaun obrigatoriu no korupsaun iha prosesu administrasaun rai. Durante nia okupasaun iha Timor Leste Portugal konsege hasai sertifikadu mais aumenus 3000 no Indonesia hasai kuaze 47.000 resin. Husi numeru sertifikadu ne’ebe Indonesai hasai iha estimasaun entre 10% to’o 30 % mak hasai liu husi dalan korupsaun (Rede ba Rai 2013). Iha 1999 Indonesia estraga dokumentus hotu no obriga populasaun desloka ba fatin seluk . IV. DEZENVOLVIMENTU LEGAL NO SISTEMA ADMINISTRASAUN RAI IHA TIMOR LESTE Koalia kona-ba sistema administrasaun rai ne’e laos buat foun ida ba Timor Leste. Iha tempu beiala sira nian kedas iha Timor Leste ezisti tiha ona sistema administrasaun rai tradisional hodi regula direitu nai’n no asesu ba rai iha komunidade. Sistema administrasaun ne’e nia abut metin tebes no ezisti kleur husi jerasaun ba jerasaun to’o ohin loron. Maske nune ho tempu ne’ebe muda no tama ona iha era globalizasaun Timor Leste presiza adapta an ho sistema modern nia hodi estabelese direitu nai’n ba rai tui lei haruka. Fundasaun Mahein (2010) fo importansia ba asuntu administrasaun rai no ho klaramente hateten katak “ importante atu hari sistema administrasaun rai ida nebe adekuadu, simples no madernu hodi kontribui hametin direitu ba rai, hametin dezenvolvimentu no estabilidade nasional” . Nune mos luta ba ukun rasik an nudar esforsu komum ida povu nian hodi liberta rai nudar nasaun hodi hamahon nia povu husi jerasaun ba jerasaun. Ho indepenedensia ne’ebe iha garante liu tan direitu no soberania povu nian ba rai ne’ebe sai nudar patria Timor Leste nian. Kaer metin ba direitu ema nian ba rai mak iha era ukun rasik an ne’e Estadu konsagra tiha ona iha Konstituisaun RDTL artigu 54 ne’ebe hateten katak “ema hotu-hotu sidadaun Timor-Leste iha direitu ba propriedade privadu . Nune mos direitu ida ne’e hetan rekuinesementu iha Deklarasaun Universal Direitus Humanos artigu 17 ne’ebe (Mahein, 2010) hateten katak “Ema hotu-hotu iha direitu ba propriedades privadu nune mos iha assosiasaun ho ema seluk” . Autor hanoin katak direitu ba rai ne’e nudar direitu humano ida ne’ebe presiza duni hetan protesaun husi Estadu. Estadu presiza hamosu lei rai nian ho sistema administrasaun rai ne’ebe adekuadu hodi grante seguransa kona-ba direitu nai’n ba rai no direitu asesu ba rai iha komunidade nia le’et. Atu asegura direitu ida ne’e Governu liu husi Ministeriu da Justisa iha tinan lima ikus ne’e produs tiha ona proposta lei rai nian ida hodi regulariza kestaun nain ba rai. Lei rai refere hanaran Rejime Espesial Kona-ba Definisaun Nai’n ba Bem Imovel Nian . Tinan 2012, Parlamentu Nasional vota afavor ba Rejime refere maibe Presidenti da Republika Dr. Jose Ramos Horta veto tiha, hodi haruka fila ba Governu. Tinan 2013, Ministeriu Justisa halao hikas konsultasaun no halo revizaun ba esbosu ne’e. Konsellu Ministru aprova tiha ona esbosu lei refere iha fulan Jullu 2013 no submete hikas ba Parlamentu Nacional atu halo aprovasaun. V. KONKOLUZAUN Hadau malu rai ohin loron afeta no sobu sosiedade nia relasaun hahu husi vijinus, fetosan humane, maun alin, knua no komunidade. Dalabarak barak mak kauza membru familia sira nian komete violensia hodi halo amesas ba malu, baku no oho malu. Hadau malu rai mos hahu involve kamadas importantes sosiedade nian ho tipu hanesan individu ho individu, individu ho komunidade, komunidade ho komunidade inklui individu ka komunidade ho politiku sira, igreija no Estadu. Estadu seidauk halo esforsu masimu hodi proteje povu nia direitu loloos ba rai. Estadu seidauk hatudu nia papel nudar regulador valores universal direitu demokratiku hodi hametin direitu ba rai. Prosesu kadastral nacional ne’ebe estadu halao durante ne’e diskriminativu tebes katak halao deit iha kapital Distritus. Komunidade iha Sub-disitritus no Suco lasenti benefisu husi prosesu refere. DNTPSC lakonsege leno an hanesan Instituisaun Estadu nian ne’ebe tau matan ba administrasaun rai ba komunidade, liliu iha area rurais. Parlamentu Nacional seidauk aprova lei rai nian hodi regulariza direitu nai’n ba rai tuir Konstituisaun haruka. Parlamentu Nacional lahatudu nia politika diak hodi tane a’as interese povu hodi aprova lei rai ba Timor Leste. Deputadu sira hanoin deit ba sira nian an hodi tau liu atensaun ba salva guarda pensaun vitaliasia duke interese povu ne’ebe vota ba sira hodi sai deputadu. Autor husu ba Parlamentu Nacional atu fo importansia ba lei rai no seriamenta hatama iha agenda hodi hetan aprovasaun iha tempu badak ne’e. Timor Leste nesesita duni lei rai nian nudar fator importante ida hodi kontribui ba transformasaun konflitu rai iha komunidade.
Avaliasaun literature ida husi Jose Caetano Guterres, Lic.D, Estudante Pos Graduasaun Peace and Conflict Studies UNTL
