
Radio online – Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.
Perguntas iha leten hakerek na’in hakarak análiza kona-bá Korrupsaun ne’ebé buras iha rai doben Timor ida ne’e, ne’ebé fo sai iha media cetak, i eletronika katak korrupsaun iha seitor oin-oin. Atu esplika klean liu tan lia fuan saida mak korrupsaun? Lia fuan korrupsaun (lian Latin dehan Corruptio) no husi lian Melayu (Bahasa Indonesia) dehan nune’e: Korupsi (bahasa Latin: corruptio dari kata kerja corrumpere=busuk, rusak, menggoyahkan, memutarbalik, menyogok) menurut Transparency International adalah perilaku pejabat publik, baik politikus/politisi maupun pegawai negeri, yang secara tidak wajar dan tidak legal memperkaya diri atau memperkaya mereka yang dekat dengannya, dengan menyalahgunakan kekuasaan publik yang dipercayakan kepada mereka.
Dari sudut pandang hukum, tindak pidana korupsi secara garis besar mencakup unsur-unsur sebagai berikut: perbuatan melawan hukum; penyalahgunaan kewenangan, kesempatan, atau sarana; memperkaya diri sendiri, orang lain, atau korporasi; merugikan keuangan negara atau perekonomian Negara. (Fontes: AsriHandayani's Blog). Ho idade 12 anos Timor-Leste hetan ukun rasik-án, maibe tamba sa korrupsaun lakoi lakon iha rai Timor? Perguntas mak ne’e oinsa mak atu kombate? Ida ne’e ita hotu tau iha ema ida-idak fuan, sidadaun ida-idak nia konsekuinsia rasik, atu hala’o dezenvolvimentu diak iha pais ida ne’e bele ka lae sidadaun ida-idak tenke hadok-án husi korrupsaun?.
Tuir Alberico da Costa Junior nia Opiniaun ne’ebé sita iha Radio Liberdade hatete “Korupsaun nu’udar aktu krime ida ne’ebé prejudika ema barak iha nasaun ida nia laran. Dezenvolvimentu la lao ho di’ak, infrastrutura báziku limitadu, ninia konsekeunsia maka hamosu ki’ak barak no grupu ki’ik oan ida maka sai moris di’ak. Kauza husi korupsaun loloos ne’e oioin.
Maibe jeralmente ita bele formula katak, objetivu husi korupsaun ne’e maka atu hetan benefisiu ba an-rasik ka fó benefisiu ba ema seluk liu-hosi dalan illegal”. Parte seluk sita teoria ne’ebé hato’o husi Jack Bologne ka GONE Theory, katak fatór sira ne’ebé hamosu aktu korupsaun maka: Greeds (keserakahan): ida-ne’e relasiona ho sifat ka karakter kanteen ne’ebé potensialmente hetan iha ema idaidak nia laran.
Opportunities (kesempatan): Ida-ne’e iha relasaun ho organizasaun ka instansia ne’ebé individu ida uza hodi halo aktu korupsaun. Needs (necesidade): relasiona ho necesidade ema ruma nia, buka dalan oinsa, nune’e bele suporta ninia moris ho loloos, maske ho dalan ne’ebé la loos. (Fontes:http://www.radioliberdadedili.com/opiniaun/1248-koruptor-livre-entre-kak-nu-udartoothless-tiger-ho-ignoransia-politika-iha-uma-fukun).
Sorin seluk tuir matenek na’in husi Mahatma Gandhi dehan “Korrupsaun ho hipokrísia tuir lolo’os labele sai produtu ne’ebé inevitável husi demokrasia, tanba ohin loron, ema sei la dúvida ho sira nia ezistensia". No tuir dadus husi Buletin Períódiku Comissão Anti Currupção-CAC, KORRUPSAUN…! KONTRA LEI, MORÁL KA ÉTIKA. (Fontes: Buletin Períódiku CAC, Edisaun No.1 Agustu 2011; http://cac.tl/wp-content/uploads/2011/11/Buletin-PDF.pdf). Tuir dadus husi sosiedade sivil La’o Hamutuk, Luta Hamutuk, CEPAD, LAHEH, inklui sosiedade sivil sira seluk. Fulan hirak liu ba tinan ida ne’e 2014, Fundasaun Mahein (FM) ne’ebé hala’o nia knar monitorizasaun, Peskiza ho Advokasia ba seitor Siguransa fo sai relatoriu Mahein Nian Lian Nú. 81 halo analiza kona-bá Alegasaun Korrupsaun no Abuzu Puder iha Seitor Siguransa. (Fontes:http://www.fundasaunmahein.org/2014/06/26/alegasaun-korupsaun-no-abuzu-puder-iha-seitor-siguransa/).
Ho nune’e dadus balu ne’ebé mak iha bele ka lae instituisaun relevante atu halo kombate ? Tamba tuir baze legal iha Kódigu Penal Timor-Leste-KPTL iha Titlu VI Krime Iha Funsaun Públika Nia Ezersisiu, artigu 292 Korrupsaun pasiva ba aktu ilísitu, alineia 1.Ema ne’ebé, nia rasik ka hodi ema seluk, ho nia autorizasaun ka ratifikasaun, husu ka simu, ba nia rasik ka ba ema seluk, vantajen patrimoniál ka vantajen ne’e nia promesa, maski nia laiha direitu, atu pratika ka la pratika aktu ruma hasoru obrigasaun ne’ebé nia iha tamba kargu ne’ebé nia kaer, maski aktu ka omisaun ne’e akontese tiha ona molok pedidu ka aseitasaun ne’e mosu, sei hetan pena prizaun tinan 3 too tinan 15. 2.Kuandu ajente, molok pratika faktu ne’e, voluntariamente rekuza oferesimentu ka promesa ne’ebé nia simu tiha ona ka foo fila-fali vantajen ne’e, ka, vantajen ne’e koiza funjivel karik, nia valor, nia sei la hetan pena. 3.Pena sei hetan atensaun especial kuandu ajente ajuda duni hetan prova desiziva atu identifika ka kaer responsavel sira seluk. (Fontes: Kódigu Penal Timor-Leste-KPTL).
*Artigu ne’e reprezenta opiniaun pessoal ! Iha kritika ka sujestaun ruma bele SMS liu husi telp: +670 7279 1406 Hakerek nain: Moisés Vicente, Lic. Dir. Alumni: UNIVERSIDADE DA PAZ, (UNPAZ)-2008
