
Hosi NélsonBelo
Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste
Xanana Gusmão rezigna an hosi kargu Permeiru Ministru Timor-Leste, maibe nia sidauk rezigna an hosi prosesu politik iha Timor-Leste. Xanana Gusmão lasai ona cefi governu, maibe ho nia figura influensial historiku nian ne’ebe dalen iha Tetun katak “Ulun Boot tu’ur nafatin iha Meza nia Ulun” ba prosesu saida deit iha Timor-Leste.
Dadaun ne’e governu foun mai ho kedas nia Permeiru Ministru foun (dotor Rui Araujo). Governu ne’ebe laos produz hosi “elisaun” hanesan prosesu demoikratik normal, maibe oponta hosi eis Permeiru Ministru Xanana Gusmão ne’ebe mos tur iha governu foun dadaun ne’e hanesan mos Ministru Planuamentu Estratejiku ho Investmentu. Modelu ida ne’e atu kaduak ka hanesan lalaok ho eis Permeiru Ministru Singapura Lee Kuan Yew ne’ebe uluk rezigna an hosi Permeiru Ministru ba fali Ministru dahuluk (first minister/ mentri Pertama) depois nia hili nia susesor Permeiru Ministru foun. Lee Kuan Yew nia dominasaun iha prosesu politik tomak iha Singapura maske nia laos cefi governu to nia hakdasak iha kadeira roda.
Xanana Gusmão ho governu Foun similarmente tintu tuan iha butir Foun.
Kazu Singapura se-ita prega ba kontekstu Timor-Leste nian, iha nia similaridade agresiva. Xanana Gusmão mos bolu ho estimadu romantiku “ maun Boot ka Avo Nana” sei kontinua domina iha prosesu politika tomak iha Timor-Leste to’o nia laiha iha ita hotu nia let. Timor-oan nain rau ne’ebe loial ho agresivamente ba Xanana Gusmão ne’e idak-idak laafilia ba partidu politiku ruma, aponta sai Ministru Interior ho Ministru Defeza. Ministru Interior foun Longuinos Monteiro ho Ministru Defeza foun Cirilio Cristovao ho klaru los sei lacente responsabilidade ba Permeiru Ministru foun Rui Araujo maibe sei ba eis Permeiru Ministru Xanana Gusmão ne’ebe nudar Ministru Planuamentu Estratejiku i Investementu. Formatu foun ida ne’e estrainu maibe laestranu liu hanesan ema barak nia hanoin, tamba realidade politika Timor-Leste ba dadaun ne’e mak nune’e duni, ne’e sorin ida.
Hosi sorin seluk, entre tinan 2013 ho tinan 2015 Xanana Gusmão halo relasaun politik romantiku tebtebes ho rezultadu susesu los ho partidu opozisaun FRETILIN ne’ebe dadaun ne’e asumi kargu “savi” iha governu VI Konstitusional, no Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN Dr. Mari Alkatiri mos foin aponta sai Prezidente ba autoridade otonimia espesial ba regional Oekussie ne’ebe nia kna’ar funsionamentu barak hanesan funsaun membru governu.
Iha komentariu barak ne’ebe naklekar iha publiku Timor-Leste ho internasional katak lalaok formatu ba governu lademokrasia ida ne’e, ne’ebe nasaun Republika Demokrasia de Timor-Leste adopata dadaun ne’e funsiona hanesan “monarkia/kerajan”. Dala ruma ne’e bele los ou bele sala, maibe realidade hatudu katak Xanana Gusmão ho elit partidu politiku sira hatene nia sasidik ho risku boot ho ninia sensitividade duni , entre husu Xanana Gusmão husik ka sai imidiatamentu hosi porsesu politiku iha Timor-Leste.
Estabilidade Timor-Leste radikalmente dependenti ba XananaGusmão, Veteranu ho Fundus hosi Tasi Timor. Wainhira desloka ida hosi hirak ne’e ho lalais, maka lalaok politika iha Timor-Leste bele hamosu insiguru-seguransa no tentative ba ameasa estabilidade nasional. Re-organizasaun ba modelu governu tuir politika Xanana Gusmão nia dadaun ne’e, dezena tiha ona nia mekanismu ida hodi sei koko i koko daudaun ona ba kapasidade nasional atu atende no fo responsta gradualmente depois Xanana Gusmão totalmente sai.
Gropu rebeldes kontinua eksiste liu-liu iha Munisipiu Baucau. Gropu sira ne’e laos ameasa, maibe sira hanesan halo book oituan depois halai. Karik husik deit lahalo atendementu maka kleur ka lalais bele estraga ita nia pasensia. Perguntas mak ida ne’e, bele ka lae governu foun ne’ebe lideradu hosi doutor Rui fo solusaun, ou ka Xanana Gusmão sei kontinua kaer hamutuk?
Utulizasaun forsa ho postura boot ba kada operasaun hasoru gropu saida iha foho no iha sidade sai ona atitude politika agresiva. Bele ka lae governu foun sei reduz ka hamenus atitude politika ne’e? Ministru Defeza ho Ministru Interiorfoun sei hetan xamada hosi sira nia bos Ministeru Planuamentu Estratejiku i Investementu atu halo dezisaun. Dala ruma iha biban kiik liu ba PM Rui atu involve nia dezisaun final, hanesan kura moras iha uma moras ne’ebe durante ne’e nia halo.
Aknanoik ita bele Hamutuk!
Iha biban saida deit Xanana Gusmão sempre alerta aiknanoik ida ne’e ” Hamutuk ita bele la’o ba oin ho lalais”. (Xanana). Maibe iha mos lia hatan hosi Mari Alkatiri iha biban ne’ebe lahanesan “ ita so bele hamutuk la’o ba oin , maibe so lolos ho momos mak foin ita hamutuk ba oin ho lalais” (Alkatiri). Bainhira PM Rui halo deklarasaun nia riku soin ba Komisaun Anti Korupsaun (KAK), ne’e nudar pratika politika real hosi aiknanoik hosi Lia Nain Xanana-Alkatiri. katak tenki ho momos bele hamutuk la’o ba oin, ba membru governu sira ne’ebe lao lalos no lamos sei laiha fatin ba sira atu hamutuk. Maibe karik “terlanjur” hamutuk sei sai oinsa los?
Karik iha leten hanesan lalatak ba presente, oinsa iha Futuru?
Iha rit’mu muzika Politik nian iha Timor-Leste, elit sira halo kompitisaun ho ambisaun maka’as ho boot tebtebes atu turiha kadeira mamar hanesan preszidente, Permeiru Ministru, Ministru ho visi ministru/a, Sekretaria do Estadu, ho Membru Parlementu. Agora ita hela tempu restu fulan 24 deit atu hakur ba elisaun prezidensial ho parlementar tuir mai iha Timor-Leste. Mundansa Politkka komtemporer mosu dadaun ona iha governu dadaun ne’e, no ema sira balun ne’ebe bele sai kandidatu ba elisaun tuir mai iha tiha ona karik?
Imajina Xanana Gusmão nia planu atu ba elisaun presidensial ba 2017
Ita bele imajina Taur Matan Ruak (TMR) atual prezidente sei nomea ba PM hosi partidu FRETILIN ou CNTR, ou partidu kiik sira ne’ebe sei halo kolegasaun? Bele ita imajina Xanana Gusmão sei suporta kandidatura TMR nudar cefi governu ba tinan 2017-23 iha biban ne’ebe Xanana Gusmão sei domina Politik, maibe nudar Presidenti Seremonial? Resposta ba perguntas hirak ne’e mak ita hotu bele imajina hamutuk ho nia balansu?
(Artigu ida ne’e larepresenta institusaun ne’ebe Autor haknar ba, maibe idea no argumentu sira ne’ebe lekar iha artigu ne’e nudar opiniuan pesoal! Autor nudar Observador Politika-Seguransa.
