Tarifa Bis Sa’e to’o $ 20: “Kado Natal 2012 nian hosi Palasiu ba Povu Kovalima”

Radio, online  - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor Leste.

(Reflesaun no Kritiku ba Governu, liuliu Dirasaun Nasionál Transporte Terestre). Tinan 2012 marka ho akontesimentu balu, hahu hosi asuntu sosiál, polítika, no justisa. Iha inisiu fulan Dezemberu 2012 públiku tomak iha Kapital Dili sasin ba sasan nia folin ne’ebé sa’e makas ho razaun ne’ebé dalaruma lojiku no la lojiku. Mídia, jornal, radio no televizaun sira públika momós asuntu refere, maibe Governu, liliu ministeriu relevante la kontrola sasan [sembako] ne’ebé ninia folin sa’e derepenti deit. Iha fulan ne’e duni situasaun seluk ida mosu tan, tarifa transporte públiku [bis] ba distritu sira sa’e makas.

Ezemplu, tarifa bis hosi Dili – Lospalos molok krizi politika no militar mak US $ 5,00 derepenti sa’e ba US $ 8, 00. Ida ne’e bele dehan ilegal tamba sofer [koundotór] no kompainia sira rasik mak hasae ho razaun minia nia folin sa’e. Situasaun ida ne’e efeita makas ekonomia povu ki’ik iha rai-laran tamba sira ninia rendimentu ekonomia kada loron ki’ik tebtebes kompara ho ema sira ne’ebé ho ekonomiu mediu [menengah].

Tarifa transporte ne’e sa’e nu’udar kauza hosi frakeza no apatizmu Governu nian hodi la tau matan ba mina nia folin ne’ebé sa’e makas iha railaran. Situasaun ida-ne’e klaramente afeita tarifa transporte públiku no produtu sira seluk ne’ebé uza mesin ka makina. Akontesimentu ne’e ezisti ona, maibe Dirasaun Nasionál Ttransporte Terestre la fó atensaun hodi kontrola tarifa transporte sira ne’ebé halai hosi Dili ba distritu sira. Governu fó atensaun deit ba tarifa transporte públiku [bemo] iha Kapital Dili tamba sira rasik laiha konseitu ida ne’ebé klaru kona-ba saida mak transporte públiku loloos.

Karik tuir Dirasaun Nasionál Transporte nia hanoin mak, transporte públiku limite deit ba kareta [bemo] sira ne’ebé halai iha Dili laran. Tamba ne’e, Governu rasik nunka hanoin oinsa atu tau tarifa banati ida ne’ebé halis ba kbit laek sira. Ou karik tamba governante sira ne’ebé sira serbisu iha diresaun relevante halao mós bisnis iha area transporte públiku? Ida ne’e bele akontese mós tamba tinan lima ona Governu nunka halo politika apropriadu ida atu determina tarifa loloos.

Hakerek-nain sente katak, asuntu tarifa transporte sa’e ne’e importante tebes no bele sai materia diskusaun ba ema intelektual, peritu ekonomia no universitariu [mahasiswa] sira atu diskuti hodi fó sira ninia prespektiva oinsa mak atu resolve asuntu ne’e. Tarifa ne’e sa’e tamba iha kauza, mina nia folin sa’e iha railaran to’o US 1.40 sentavus.  Maibe, realidade hatudu katak, komponente matenek nain hirak ne’e laiha interese no sensibilidade atu hare’e asuntu refere.

Sira prefere liu diskuti no debate asuntu politiku duke asuntu sosiál ne’ebé ekonomikamente afeita direita bá povu tomak ninia moris. Asuntu ne’e bele mós diskuti iha programa interativu RTTL nian no kanál mídia seluk , nune’e ema hotu bele hato’o sira ninia idea, maibe realidade ida ne’e la akontese. Mídia nu’udar pillár demokrasia ida, laos deit hato’o notisia, maibe sai mós forum públiku ba dezenvolmentu nasionál liu-hosi forma opiniaun públiku kona-ba asuntu ruma ne’ebé iha relasaun ho interese ema barak nian.

Iha parte seluk, mahasiswa nu’udar transformadór sosiál dala barak ko’alia asuntu politika no involve an barak liu iha politika, hanesan defende partidu sira duke hare’e problema ne’ebé afeita direita ba sira ninia moris. Ema hotu 100% bá asaun saida deit hosi mahasiswa sira ne’ebé pro-povu kbit laek sira.

Tamba be’e, presiza duni iha sensibilidade [kepekaan] ba asuntu sosiál no ekonomia sira, tamba ida ne’e fó impaktu makas ba ema barak ninia moris. Apresiasaun bo’ot ida ba maluk membru Klibur Estudante [Ikatan Mahasiswa] Kovalima nian ne’ebé iha fulan Juinu tinan kotuk protesta tarifa transporte [bis]. Momentu ne’e folin tarifa ilegalmente sa’e hosi US $ 8,00 ba US 10,00. Ida ne’e mak forma asaun solidaridade mahasiswa sira ne’ebé la egoista, maibe defende duni interese ema barak nia, lililu defende povu ki’ik sira Kovalima nian.

Babain povu Timor-Leste sira kuandu tama ona ba iha Fulan Dezembru, sira simu loron Natal ho kontenti ka haksolok. Maibe ida-ne’e kontrariu, Kovalima [Suai] oan sira simu loron ne’e ho laran susar tamba tarifa transporte públiku [bis] hosi Dili – Suai sa’e no implika makas ba sira ninia moris. Tuir dadus jornal Timor Post nian edisaun Dezembru 20, 2012, tarifa transporte [bis] Suai – Dili kontinua sa’e ba US $ 20,00. Montante ida ne’e bo’ot tebtebes no halo povu baibain no estudante sira ne’ebé hakarak halo viajen ba sira ninia distritu laiha kapasidade finanseiru atui selu. Tarifa dahuluk iha 2000 – 2003 mak kada ema selu US $ 5, 00.

Iha 2004 – 2005 sa’e ba US $ 7,50, nune’e mós iha tinan 2007 – 2011 sa’e ba US $ 10, 00. Iha fulan Juinu to’o Outrbru 2012 sa’e ba US $ 15, 00 kada ema no iha Novembru to’o Dezembru, 2012 kontinua sa’e ba US $ 20, 00. Tarifa hirak ne’e laos Governu mak tau, maibe sofer ho kompainia nain sira mak hakarak hasae hodi aproveita situasaun ne’e atu hetan lukru bo’ot .

Tristeza bo’ot ba povu Timor-Leste, liuliu povu Kovalima tamba kazu ne’e afeita makas sira ninia vida ekonomia. Tarifa ne’e rasik sa’e dala barak ona, maibe Governu rasik laiha kontrolu ba kazu ida ne’e. Tamba ne’e ema komesa kestiona serbisu Dirasaun Nasionál Transporte Terestre. Saida deit mak sira halo durante tinan barak nia laran? Karik sira trata deit surat sira ne’ebé iha relasaun ho kareta?

Bainhira mina nia folin sa’e derepenti ema [sofer] sira sempre uza oportunidade ne’e hodi ilegalmente hasae tarifa ne’e tuir sira ninia hakarak. Laos ne’e deit, tarifa taxi iha Dili laran sa’e arbiru deit. Faktu ida mak, taxi kuandu halai husi Kolmera ba óspital Nasionál Guido Valadares (HNGV) uluk US $ 1,00 sa’e ba US $ 2,00 no Kolmera ba Timor Plaza uluk US $ 1,00 US sa’e ba $ 2,00 no terminal Camea mai Kolmera US $ 3, 00.

Ne’e folin ida ne’ebé makas, maibe to’o agora Govenu rasik seidauk hola medida ka halo intervensaun ruma hodi determina loloos tarifa ida ne’ebé justu no labele prejudika povu ki’ik sira. Faktu emperis seluk, iha distritu balu mikrolet sira mós aproveita mina nia folin sa’e ne’e hodi hasae folin mikrolet nian.

Ezemplu, iha distritu Lautem, mikrolet diresaun Lospalos ba Suco Parlaimentu hosi US $ 1,00 sa’e ba US $ 1,75 sentavus. Ironiku liu iha tinan 2011 no 2012 mina nia folin sa’e no la to’o fulan ida ninia folin tu’un, maibe tarifa transporte públiku ne’ebé kompainia sira hasae latu’un to’o ohin loron.

Iha solusan di’ak balu ne’ebé Governu presiza halo tuir bainhira mina nia foiln kontinua sa’e. Governu tenke foti desizaun lalais hodi tau tarifa ba distritu tomak ho loloos, justu no la prejudika kbit laek sira. Tempo to’o ona, Governu tenke halo politika ida hodi halo investimentu ba iha area transporte públiku hodi minimiza dominiasaun kompainia transporte privadu sira iha railaran. Sosa bis hodi halo operasaun iha distritu sira no bele halai iha Kapital Dili.

Ezemplu iha tempu okupasaun Indonesia. Governu lokal iha transporte públiku bolu “damri”. Bis estadu nian ne’e halai ba distritu sira no iha Dili laran ho tarifa ne’ebé povu ki’ik bele to’o. Ida ne’e solusaun di’ak liu tamba bele ajuda fasilita povu baibain no reseita hosi operasaun transporte ne’e bele tama ba iha kofre estadu nian duke ba kompainia privada sira ne’ebé dalabarak ona han-matak pasanjeiru sira.

Solusaun seluk mak Governu tenke tau subsidiu ba mina katak, presiza tau orsamentu estadu nia hodi sosa mina no fa’an fali ba konsumidór sira ho folin baratu, nune’e tarifa transporte públiku bele tu’un tuir folin normal. Maibe ida ne’e presiza iha kontrolu hosi Governu. Ninia parte negativu mak kada tinan Governu tenke gasta orsamentu barak ba subsidiu ida ne’e no husik hela prioridade sira ne’ebé loloos tenke halao uluk. .

Impaktu hosi tarifa ne’ebé sa’e makas la afeita Governu ninia ofisial no membru Parlamentu sira, tamba sira hetan fasilidade di’ak hosi estadu, hanesan kareta lusu [lux]. Governu, liu-hosi instituisaun kompetente tenke interven folin tarifa ne’ebé sofer no kompainia hasae. Se lae povu ki’ik sira sai vitima nafatin bá asuntu ne’e. Defaktu, Governu la halo ida ne’e no prefere liu ho nonok duke foti medida imediata ruma. Parlamentu Nasionál rasik laiha ona sensibilidade [mati rasa hela] ba asuntu sosiál no ekonomia sira hanesan ne’e. Tuir lololos deputadu sira iha obrigasaun tu’un ba iha tereinu hodi hare’e kondisaun real ne’ebé iha no halo rekomendasaun ruma ba Governu.


Diresaun Nasionál Transporte Tereste tenke kolabora ho Governu lokal sira hodi hare’e tarifa transporte públiku ne’ebé kompainia sira hasae iha distritu sira. Universitariu ka mahasiswa sira mós presiza hare’e no tenke halo asaun konkretu ruma hasoru situasaun sosiál no ekonomia ida ne’e, tamba ninia impaktu direitamentu ba povu kbit laek sira. Karik hanoin hirak ne’e la halo tuir, situasaun ne’e sei kontinua afeita povu ki’ik sira ninia moris ekonomikamente. Hein katak, Governante no membru Parlamentu sira halo asaun lalais hodi hadi’ak situasaun ida ne’e. Ita hein!  


                                                                  Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór Timor-Leste  
                                                                  Media Development Centre (TLMDC) no Eis
                                                                  Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini
                                                                  Lautem]
                                                                  Mobile: 77254078
                                                                  Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.