Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor Leste.
Iha 28 Fevereiru 2013, Tribunál Distritu Dili (TDD) halo julgamentu dahuluk no ikus-liu ba arguidu na’in tolu; Mateus Sufa, fonte de informasaun, Jornalista Raimundus Oki husi diáriu Independente no Jornalista Oscar Salsinha husi diáriu STL.
Arguido nain tolu ne’e hetan akuzasaun husi Prokuradór Distritu Dili (PDD) ne’ebé reprezenta lezadu Prokuradór Jacinto Babo Soares (Dadaun ne’e Produkadór iha Distritu Maliana) ba nutisia ne’ebé jornál Independente publika iha 2 Fevereiru 2012 no STL iha 30 Janeiru 2012.
Fonte informasaun ba nutisia ne’e, Mateus Sufa, reprezentante familia matebian nain tolu ne’ebé kareta soke mate iha Oekussi iha fulan Setembru 2011. Jacinto Babo Soares mak prokuradór estajiariu iha Prokuradoria Distritu Oekussi ne’ebé simu keixa husi familia matebian sira. To’o nutisia publika iha diáriu Independente no STL, kazu ne’e laiha progresu no familia vítima sente injustisa.
Mateus Sufa organiza konferénsia de imprensa iha Dili iha 29 Janeiru 2012 tamba durante ne’e nia sente katak Prokuradoria Distritu Oecussi, la prosesa kazu kareta soke nia maluk sira. To’o oras ne’e kazu ne’e laiha progressu no xofér ne’ebé soke mate ema nain tolu ne’e halai tiha ona ba Timor Osidental- hetan konfirmasaun husi Sr. Jorge Teme – Dadaun ne’e Ministru Administraun Estatal -iha tempu ne’ebá nudar Sekretáriu Estadu Rejiaun Oecussi.
Baze legál akuzasaun husi PDD ba arguidu nain tolu mak Kódigu Penal 285, Denunsia Kolunioza ka Defamatory false information . Ha’u akompaña prosesu julgamentu ba arguido nain tolu ne’e no obzerva hela aspeitu hirak tuir-mai ne’e:
Akuzasaun
Prokuradór Distritu Dili aplika Artigu 285 Kódigu Penal ba arguido na’in tolu tamba fiar katak informasaun ne’ebé publika husi Independente no STL iha poténsia Denunsia Kolunioza ka defamatory. Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e iha nia analíz ba publikasaun diáriu Independente no STL nian la hetan iha kontiúdu nutisia ne’ebé publika iha tendénsia defamatory. Diáriu Independente bazeia ba informasaun ne’ebé hetan husi Mateus Sufa halo konfirmasaun duni ba lezadu molok publika nutisia ne’e.
Nune’e, diáriu Independente halo tuir tiha ona padraun internasionál no kódigu étika jornalismu nian kona-ba publikasaun nutisia. Diáriu STL publika kedas informasaun ne’ebé hetan sein halo konfirmasaun ho lezadu. Nuudar diáriu independente no públiku STL iha nia polítika redasaun no iha isplikasaun ba desizaun ne’e.
Nuudar Prezidenti Konsellu Étiku Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), ha’u haree katak Prokuradór Distritu Dili halo akuzasaun ba arguidu nain tolu ho artigu 285 kódigu Penal RDTL nian no la uza Lei Imprensa Indonézia hodi julga kazu ne’ebé relasiona ho publikasaun nutisia nian.
Ha’u ko’alia ho kolega jurista balu no nia rekoñese katak, maske iha hela Lei Imprensa Indonézia ne’ebé sei vigór iha Timor-Leste antez Lei Komunikasaun Sosiál Timor-Leste nian iha, direitu atu halo akuzaun ne’e hela ho Prokuradór no lezadu. Tamba ne’e mak akuzasaun ba ema ruma bele uza kódigu Penal, kódigu Civíl no mós lei ne’ebé mak vigór. Husi pontu de vista AJTL nian dalaruma uza kódigu Penal hodi halo akuzasaun ba defamasaun ne’e la apropriadu ida.
Husi Informasaun ba Nutisia
Jornalista nia kna’ar mak halo kobertura no hakerek informasaun ne’ebé hetan sai nuudar esbosu nutisia. Kobertura bele halo liuhusi konferénsia de imprensa, intervista, investigasaun-peskiza no husi fonte publikadu seluk. Sé mak iha direitu atu determina katak informasaun ne’e detaillu ona no husi aspeitu legál, morál no polítika sei la prezudika mídia ida mak Xefe Redasaun ka Direitór. Tan ne’e mak nutisia ne’ebé publikadu no hetan reklamasaun husi ema ruma, pedidu de responsabilidade ne’e TENKI hato’o ba Mídia ne’ebe publika no entidade pesoál ne’ebé mak tenki asumi responsabelidade mak Xefe Redasaun ka Direitór mídia nian no LA’OS jornalista.
Étika jornalismu ezizi katak informasaun ne’ebé de’it mak publika tenki hetan husi fonte informasaun ne’ebé kredivél no hetan kobertura husi parte sira ne’ebé de’it mak relasiona ho kontiúdu husi informasaun ne’ebé mak sei publika ka termu tékniku mak dehan cover both side.
Maibé to’o agora sei iha debate entre jornalista no akadémiku jornalismu no mídia kona-ba razaun substantivu –urjénsia husi nutisia, urjénsia atu publika, bainhira no meius saida de’it mak cover both side ne’e hala’o.
Kriteria Publikasaun Nutisia
konsiderasaun jornalista, editor no redasaun ida atu hatun notisia liu husi media ida hare husi fator sira tuir mai ne’e.
· Importante ka (significance) katak notisia ida publika tamba fó influensia ba sani nain/publiku sira nia moris.
· Valor bo’ot (magnitude), notisia hirak ne’ebé fo valor bo’ot ba ema barak nia interese.
· Tempu-Laek (timeless),akontesementu foun no foin mak deskobre.
· Besik (proximity), notisia sira ne’ebé besik liu sani nain/publiku. proximity ne’e bele ho karater jeografika ka emosaun.
· Prominente opular (prominence),notisia ne’ebé iha relasaun ba objetu(ema ka sasan) sira ne’ebé koinesidu.
· Interese umanu(human interest), notisia ne’ebé fó sentuhan emosaun ba sani nain/publiku, akontesementu ne’ebé iha ligasaun ho ema bain-bain iha situasaun ne’ebé estraordinariu/luar biasa, ka pelu kontrariu ema bo’ot iha situasaun ne’ebé ordinariu ka bain-bain.
Informasaun ne’ebé Mateus Sufa hato’o ba jornalista Raimundos Oki no Oscar Salsinha husi aspeitu valór nutisia nian relasiona ho pontu hirak tuir-mai ne’e:
- Sentimentu injustisa husi familia víitima mate sira tamba la haree andamentu husi prosesu legál ida hasoru xofér ne’ebé soke mate ema nain tolu.
- Iha ema Prominente mak involve – Produkadór
- Interese humana, tamba informasaun relasiona ho ema nia direitu ba moris
- Akontese iha rai enclave- Oekussi ne’ebé dok husi atensaun governante sira iha Dili.
baseadu ba kriteria notisia sira iha leten AJTL hare katak publikasaun STL no mos INDEPENDENTE priense ona kriteriu notisia nian no laiha intensaun jornalista halo akuzasaun falsu ba fontes(lezadu) tamba ne’e la apropriadu wainhira Prokurador uza Kodiku Penal hodi akuzaRaimundos Oki no Oscar Salsinha. . . AJTL hanoin
Bazeia ba aspeitu hirak ne’e mak Jornál Independente no liuliu STL deside katak informasaun ne’e importante no urjente duni atu publika hodi informa ba governante sira no públiku kona-ba sentimentu injustisa ne’ebé ema hetan ka senti tamba autór judisiáriu sira iha distritu Oekussi no governante sira ignora tiha sira nia sentimentu ne’e.
Asaun Públiku ba Mídia
Sá mak públiku ka ema ida bele halo wainhira hanoin ka sente katak nutisia ida iha poténsia no tendénsia defamatory? Ema ne’e bele husu ba mídia atu halo klarifikasaun liuhusi hakerek surat klarifikasaun hodi mídia ne’e publika hikas, organiza konferénsia de imprensa ka husu ba mídia – iha kazu ne’e- STL hodi halo koresaun.
Prátika ne’e mak hanaran Direitu atu fó Resposta. Média TENKI fó duni espasu –páajina- ba klarifikasaun ne’e. Prátika ne’e bele rezolve akuzasaun ne’ebé mak akontese hela ba jornál Independente no STL. Wainhira mídia la fó espasu, públiku ka ema ida bele halo akuzasaun iha tribunál katak, mídia publika tiha ona informasaun defamatory no la fó Direitu ba Resposta ba ema ne’ebé mak sente ofendidu ho nutisia ida.
Asosiasaun Jornalista nia preukupasaun
Asosiasaun jornalista rekuñese katak nuudar profesaun ida, jornalista no mós industira publikasaun, mídia sira la sees a’an husi erru umana no erru tékniku. Hanesan mós doutór sira ne’ebé halo analíz sala ka mal prátika. Asosiasaun Jornalista sira durante ne’e halo konferénsia da imprensa la’os ho intensaun atu fó presaun ba Autór Judisiáriu sira, maibé Asosiasaun Jornalista nia preukupasaun boot tebes mak akuzasaun ne’ebé la apropriadu ba arguidu nain tolu no mós durante obzerva julgamentu iha TDD ha’u obzerva katak:
- Kompriensaun Autór Judisiáriu nian kona-ba padraun, hirárkia no estrutura servisu mídia nian la sufisiente. Hirarkiamente, Xefe Redasaun ka Direitór Mídia mak tenki responsabeliza nutisia ne’ebé mak publika tiha ona no LA’OS Jornalista. Tan ne’e mak akuzasaun tenki ba Xefe Redasaun ka Direitór Mídia. Tamba ne’e mak hatuur Sr. Mateus Sufa, Raimundus Oki no Oscar Salsinha nuudar arguidu ne’e la APROPRIADU no bazeia ba hirárkia mídia nian SALA.
- Prokuradór Distritu Dili prefere uza kódigu Penal duké uza kódigu Civíl no Lei Imprensa Indonézia hodi julga kazu ne’e. Asosiasaun Jornalista sira fó hanoin katak, TDD uluk julga tiha kazu relasiona ho mídia no uza Lei Imprensa Indonézia no mós kódigu civíl. Tamba ne’e mak Asosiasaun Jornalista sira husu ba Juiz atu denunsia tiha akuzasaun bazeia ba kódigu Penal ba arguidu nain tolu no uza kódigu Civíl no Lei Imprensa Indonézia hodi halo julgamentu.
- AJTL husu ba Autor Judisiario sira atu labele uza Kodiku Penal Artigu 285 kona-ba Denuncia Calunioza hodi kriminaliza defamasaun , tamba aktu ne’e sei hamate liberdade imprensa no liberdade espresaun ne’ebé garantia iha konstituisaun RDTL Artigu 40 no 41.
Asosiasaun Jornalista nia Persepsaun
Asosiasaun Jornalista sira nia analíz ba nutisia ne’ebé diáriu Independente no STL publika konklui katak, laiha tendénsia Denunsia Kalunioza ka defamatory false information. Asosiasaun Jornalista husu ba lezadu, atu utiliza nia direitu hodi halo klarifikasaun ba nutisia ne’ebé Independente no STL publika nune’e hetan mós sentimentu justu.
Asosiasaun Jornalista nia preukupasaun boot liu maka, wainhira iha loron 14 Marsu 2013, Juiz TDD, deside katak arguidu nain tolu ne’e sala duni, desizaun ne’e nuudar MENSAZEN BO’OT NO A’AT ida husi Timor-Leste ba komunidade internasionál katak iha Timor-Leste, jornalista sira hetan kastigu kadeia/prizaun tamba públika nutisia ne’ebé defende interese umana.
Nasaun demokrátiku sira agora ne’e la hatama jornalista ba kadeia tamba Mídia sala. Mídia Sala - míedia Multa. Desizaun Tribunál sei fó mós IMAZEN A’AT ba prosesu demokratizasaun iha Timor-Leste tamba kria tiha ona ambiente TAUK ba ema no mídia sira atu expresa sira nia opiniaun.
Ikus liu, opiniaun ne’e nudar obzervasaun de’it no karik bele mós sai nuudar referénsia ba públiku no Autór Judisiáriu sira hodi julga kazu ne’ebé relasiona ho publikasaun nutisia husi mídia massa iha Timor-Leste.
Hugo Fernandes
Presidenti Konsellu Étika
Asosiasaun Jornalista Timor-Leste
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
