Ukun-Nain Defende Interese Privadu: Liberdade Imprensa iha Timor-Leste Ameasadu

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor Leste.

Jeralmente mídia iha papel sentral ne’ebé importante tebes ba nasaun sira ne’ebé mak adopta sistema politika demokrasia. Partidu politiku sira, Parlamentu no Governu iha sistema politika ida-ne’e presiza komunika ho sira ninia eleitór ka povu hodi bele hetan suporta ba politika [kebijakan] ruma ne’ebé sira foti. Liuliu iha sistema politika demokrasia mídia nia papel importante tebes hodi transmiti informasaun ne’ebé atuál no faktuál ba púbiku. Nune’e povu bele hatene saida deit mak orgaun estadu sira halao. Kualidade demokrasia iha nasaun ida depende mós ba oinsa komunidade sira halo komunikasaun ho di’ak liu-hosi kanál mídia sira. Signifika katak, informasaun ne’ebé mídia sira hato’o ne’e forma opiniaun públika liu-hosi kritika no kontrolu ba prosesu serbisu orgaun estadu sira, hanesan tribunal, governu, parlamentu no prezidensia.

Iha papel importante tolu mak mídia halimar; 1. fornesidór informasaun ba estadu, paritdu politku sira no públiku. 2. Social controller [halo kontrlu sosial]. Kontrola lalaok serbisu orgaun estadu sira nian liu-hosi ninia reportajen investigativu 3. Mídia sai forum públiku no halo kritika. Mídia iha obrigasaun atu halo forum ida; ezemplu programa interativu ka talkshow hodi kritika organ estadu sira. Buat tolu ne’e, nu’udar informasaun importante ba públiku tamba ema barak mak seidauk hatene loloos saida mak papel mídia ne’e Loloos. Entau jornalista mak tenke sai vitima ba prosesu hari’i demokrasia ne’e iha pais ida.

Iha prosesu konstrusaun Estadu Timor-Leste nian, relasaun entre mídia ho politiku sira tenke di’ak, nune’e prosesu hari’i demokrasia iha nasaun ne’e bele avansa. Se, relasaun entre mídia ho orgaun estadu sira la di’ak, entau prosesu hari’i demokrasia iha rai laran ameasadu [terancam] tamba relasaun ne’e la harmonia ona. Prosesu demokratizasaun lao bainhira mídia iha liberdade atu hato’o informasaun ba públiku no halo kontrolu ba orgaun estadu sira. Tristeza boot bainhira orgaun estadu sira mak kontrola fali mídia, entau ida-ne’e laos demokrasia, maibe ida-ne’e aplikasaun dictactorship ne’ebé baibain mosu iha sistema politika otoritarian, komunizmu no militarizmu. Iha kontekstu ne’e, politika editorial kanál mídia sira tenke halo tuir orgaun estadu sira ninia hakarak laos povu barak nia hakarak.  

Kuazu atu fulan ida ona relasaun entre politiku sira ho mídia nasionál manas uituan tamba iha diskonkordansia ba kazu Ministru Finansia, Emilia Pires. Iha debate orsamentu jeral foin dadauk ne’e, Ministru Emilia kritika makas mídia nasionál tamba tuir nia, mídia seidauk profesional hodi hatudu faktu loloos iha ninia públikasaun. Maske Jornal Tempu Semanal scan bukti/evidensia sira ne’ebé hatudu momos Ministru Emilia ninia involvimentu hodi fó projetu ba ninia  kaben. Iha parte seluk, Vise Primeiru Ministru Fernando “Lasama” Araujo mosu hodi defende fali atitude Ministru Emilia nian. Asosiasaun jornalista sira konsidera Lasama aseita aktu korupsaun atu bele kontinua buras iha railaran. Loloos ne’e, Lasama husu KAK ka orgaun judiasiaru sira hodi halo investigasaun ba kazu ne’e tamba ida-ne’e parte ida husi abuzu de poder. Iha momentu ne’ebá Lasama mós diskunfia mídia sira hetan subornu antes atu halo sira ninia investigasaun no públikasaun.

Governante balu defende malu iha kazu ne’e nu’udar indikadór ameasa nian ida ba liberdade imprensa iha Timor-Leste. Durante ne’e Lasama rasik ko’alia barak iha iventu oioin kona-ba oinsa hametin boa governasaun hodi garantia estadu demokratiku ida. Maibe ninia komentariu kona-ba ezistensia mídia iha railaran halo públiku barak mak duvida ba prosesu demokratizasaun iha futuru. Ida-ne’e impede jornalista sira ninia liberdade atu investiga kazu sira ne’ebé involve ema sira ne’ebé serbisu ba orgaun estadu nian. Konstitusaun RDTL Artigu 40 no Artigu 41 garantia direitu sidadaun hothotu atu bele asesu ba informasaun no garantia liberdade imprensa iha Timor-Leste.  Entau mídia iha dever tomak atu  hato’o informasaun ba públiku kona-ba saida deit mak akontese iha instituisaun estadu sira.

Apresiasaun boot ba lideransa jerasaun tuan, Kay Rala Xanana Gusmao, Ramos Horta no sira seluk ne’ebé respeitu tebes knar mídia iha Timor-Leste tamba kontribui makas ba dezenvolvimentu pais nian. Iha seminariu ida iha 2003 kona-ba esbusu lei mídia nian ne’ebé Internews mak organiza, Preidente da Repúblika, Xanana Gusmao husu para lei saida deit mak satan liberdade imprensa iha Timor-Leste tenke hasai tamba ida-ne’e ameasa boot ba prosesu hari’i demokrasia iha railaran.  Xanana momentu ne’e, refere ba Lei Kodigu Penal Indonesia nian ne’ebé ko’alia kona-ba Artigu Defamasaun.

Xanana realiza duni ninia deklrasaun ne’e hodi hasai Artigu Defamasaun husi Kodigu Penal Timor-Leste nian no hatama ba iha Kodigu Sivil. Signifika katak, kazu saida deit ne’ebé iha relasaun ho públikasaun notisia midia nian la kriminaliza ona. Maibe kazu ne’e prosesu tuir Kodigu Sivil laos kondena jornalista tama ba iha prizaun. Liberdade imprensa iha nasaun ne’ebé deit presiza deklarasaun politika husi ninia lideransa sira hodi bele hametin liu tan jornalista sira nia serbisu. Komentariu kontroversial Lasama nia ne’e halo ema kestiona lideransa jerasaun foun ba oin Bainhira lideransa jerasaun tuan laiha ona, karik lideransa jerasaun foun sira bele hametin liberdade imprensa ne’ebé garantia prosesu demokratizasaun iha railaran?.

Mídia Timor-Leste dadauk ne’e mós hasoru hela amesa boot seluk tan. Jornalista nain rua, Raimundo Oki husi Independente no Oscar Salsinha husi Jornal STL hetan akuzasaun husi Ministeriu Públiku. Jornalista nain rua ne’e ameasadu tama kadeia tinan tolu relasiona ho sira ninia públikasaun notisia. Iha notisia ne’e, jornalista nain rua hato’o katak prokuradór balu iha Oe-Cusse diskonfia hetan sobornu relasiona ho kazu asidente trafiku tamba prosesu legal ba kazu ne’e paradu no suspeitu ba kazu ne’e halai ona ba Indonesia.

Media harus menyampaikan kejangalan-kejangalan yang sengaja disembunyikan dari publik oleh aparatur Negara. Jornalista iha knar hodi hato’o buat ne’ebé públiku merese hatene, liuliu abuzu poder ne’ebé komete husi pesoál sira ne’ebé serbisu ba orgaun estadu. Loos duni, mídia labele ataka ka defama ema nia privasidade, maibe se informasaun ne’e ba interese públiku, mídia iha obrigasaun atu públika. Sa tan kazu sira ne’ebé involve public figur ka ema sira ne’ebé halao knar iha iha orgaun estadu, iha kontekstu ne’e mídia la viola ema ruma ninia privasidade. Hein katak, tribunal halao ninia knar ho profesional, nune’e bele foti desizaun ho loloos no justu ba kazu ne’ebé hatodan jornalista nain rua. Viva mídia Timor-Leste! Viva jornalista! 

                   
       Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór Timor-Leste  
       Media Development Centre (TLMDC) no Eis
       Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini
       Lautem]
       Mobile: 77254078  Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.