Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor Leste.
Hahú husi fulan Fevereiru, wainhira Ministra Finansas Emilia Pires hasai deklarasaun iha Parlamentu Nasionál hodi konsidera media balun manipula informasaun, relasaun entre media ho lideransa balun hahú “ladun armonia”. Jornalista senior sira hamriik hamutuk no hanaran aan “Forum Editor” ameasa atu halo boikota ba atividade Ministra Emilia.
Tensaun ne’e sa’e maka’as liu tan hafoin Vise Primeiru Ministru Fernando La Sama de Araujo, liu husi konferensia imprensa relasiona ho enkontru g7+ iha Dili husu ba jornalista sira atu labele lori surat-tahan aat hodi serkula iha enkontru g7+.
Tuir públikasaun jornál INDEPENDENTE edisaun Tersa, (26/03), iha pajina primeiru ho titlu; Defende Ministra Emilia, La Sama Konsidera Jornál Hanesan Lixu—ho sub-titlu; Jornál Hanesan Surat-tahan aat—La Sama dehan; “Apela ba maluk jornalista sira katak, ita timor-oan lidera hela enkontru boot ida ne’ebé nasaun 45 mak mai, nu’udar orgullu boot ida ba ita, tanba mundu hateke hetan ita, no mundu simpatia ba ita, e lalika lori surat-tahan aat boot (jornál) ne’e ba sirkula fali iha enkontru ne’e, tanba iha dalan atu rezolve.”
Hafoin hetan reasaun kontra husi asosiasaun jornalista sira, La Sama ho lais klarifika “surat-tahan aat” ne’ebé nia deklara, liu husi karta komunikadu ne’ebé públika iha jornál INDEPENDENTE edisaun Tersa, (05/03), iha pajina primeiru ho titlu “La Sama La Konsidera Media Hanesan Lixu”.
Iha klarifikasaun ne’e La Sama dehan; “Iha esplikasaun, ha’u mós fó ezemplu, se bele, atu labele sirkula fali surat tahan at ruma iha konferensia ne’e, tanba bainaka husi nasaun 48, ne’ebé respeita tebes ita, mak partisipa iha eventu ida ne’e. Ha’u nia komprensaun surat tahan at ne’e, iha bahasa Indonesia karik, dehan selebaran. Maibé interpretasaun jornalista balu dehan fali jornal no jornalista balu liga fali tan ho jornal balu nia naran.”
Molok atu kontinua, ha’u hakarak atu kaer ba lia-fuan ida ne’ebé sai polemika “Surat-tahan aat”. Vise PM rasik la nega katak nia hateten duni “Surat-tahan aat”.
Surat-tahan aat versaun jornalista
Jornalista intrepreta katak “surat-tahan aat”—tuir VPM nia lia-fuan—iha bahasa Indonesia karik temi “Kertas Rusak”. Se “Kertas itu sudah rusak” automatikamente sei soe, depois sai “SAMPAH” ka “LIXU”. Ho lia-badak, iha bahasa Indonesia ita dehan “Singkatnya”, jornalista interpreta “surat-tahan aat” hanesan (=) ho lixu.
Surat-tahan aat versaun VPM
Vise PM La Sama la konkorda ho interpretasaun jornalista tanba kontrariu ho saida mak nia hanoin. Vise PM interpreta katak “Surat-tahan aat” ne’e, ho bahasa Indonesia karik dehan “SELEBARAN”. “Selebaran” iha tetum karik ita temi “SURAT-TAHAN AAT”. Ho lia-badak VPM interpreta katak “surat tahan aat” hanesan (=) ho “SELEBARAN” no la hanesan (≠) ho “LIXU”.
Tanba saida mak jornalista interpreta katak “Surat-tahan aat” ne’e “SAMPAH”, tuir ha’u tanba saida de’it mak aat ona, la di’ak ona, labele uza ona, tenke soe, maski balun bele utuliza fil-fali, ho bahasa Indonesia karik ita temi “Daur Ulang”, maibé konserteza solusaun ikus mak soe. Se soe arbiru ema dehan ita estraga ambiente, ne’ebé tenke soe iha “TEMPAT SAMPAH”.
Tanba saida mak jornalista la interpreta “Surat-tahan aat” ne’e hanesan SELEBARAN? Tanba Vise PM La Sama rasik la ko’alia iha konferensia imprensa katak “Heiiii…. Jornalista sira, ha’u nia hanoin ba “Surat-tahan aat” ne’e ho bahasa Indonesia karik ita temi “SELEBARAN”, ha’u la refere ba jornál mak ne’e”.. tanba mós jornalista iha Timor-Leste dezde ukun aan nunka fahe “SELEBARAN”, jornalista, liuliu jornalista jornál imprime, fahe jornál laos “SELEBARAN”.
Tanba mós jornalista hakerek no interpreta lia-fuan bazeia ba realidade, katak ezemplu wainhira ha’u faan nuu ruma no sosa-na’in ida dehan “o nia sasan ne’e la di’ak” automatikamente ha’u nia interpretasaun ne’e ba nuu ne’ebé ha’u faan, imposivel ha’u atu interpreta fali katak ema ne’e dehan ha’u nia bisikleta iha uma mak aat.
Hanesan mós ho jornalista ne’ebé lorloron buka no hakerek notisia atu públika iha jornál, lori jornál tuun-sa’e no liu husi konferensia imprensa ema dehan katak “labele lori surat-tahan aat ne’e”, la posivel atu interpreta fali ba “SELEBARAN” ne’ebé jornalista nunka lori no nunka fahe iha eventu boot ruma iha nasaun ne’e.
Oin-seluk wainhira ema ruma temi “afiliasaun” no jornalista hakerek fali “avaliasaun” tanba sei muda kontestu husi notisia ne’ebé públika, ezemplu “Membru Partidu A Halo Avaliasaun ba Partidu B”. Ha’u la hatene jornál ne’ebé mak hakerek lia-fuan ne’e no públika horibainhira, maibé se ne’e akontese duni media imprime sira tenke tau atensaun.
Atu bele komprende di’ak liu tan interpretasaun VPM kona-ba “SELEBARAN”, ha’u koko buka nia definisaun. Defenisaun ba “SELEBARAN” mak 1. Públikasaun la uza kulit ne’ebé sirkula ba públiku, baibain uza hodi halo propaganda ba buat ruma, ho bahasa Indonesia karik dehan ‘terbitan tidak berjilid (tidak berkulit) yg disebarkan kepada umum, biasanya untuk mempropagandakan sesuatu’; 2. Surat-tahan kiik, bele lulun no mós lae, atu hafasil sirkulasaun ho objetivu atu halo promosaun, ka ho bahasa Indonesia karik dehan ‘lembaran kecil barang cetakan, baik dilipat maupun tidak, untuk memudahkan penyebaran dng tujuan promosi; surat sebaran’.
Husi defenisaun ne’e bele dehan katak “SELEBARAN” hanesan surat-tahan—laos AAT mós—ne’ebé ema ruma uza hodi hakerek ninia hanoin, prespektiva, hakarak, no seluk tan, kona-ba asuntu ruma, hodi fahe ka sirkula, atu ema bele hatene.
Liu husi ha’u nia opiniaun pesoal ne’e—nein reprezenta ema ruma, satan grupu ka organizasaun ruma—ha’u lakohi atu dehan katak interpretasaun jornalista mak sala ka intrepretasaun VPM mak sala. Ha’u soe de’it ba públiku tomak atu idaidak fó ninia hanoin ka ho bahasa Indonesia karik dehan penilain.
Husi hanoin hirak ne’e, ha’u hakarak husik hela lia balun ba ita tomak katak nu’udar ema, tantu sira ne’ebé halao profisaun hanesan jornalista no sira ne’ebé kaer ukun, la sees husi failansu, la sees husi sala. Importante mak ita tenke onestu.
Aten-barani hodi rekoñese karik ita hateten ona lia-naksalak ruma, karik ita hakerek ona lia-bobar ruma, karik ita públika ona lia falsu ruma, ho haraik aan ita husu “DESKULPA” ho bahasa Indonesia karik ita dehan “MAAF”. Ha’u fiar ita sei simu, tanba Maromak de’it sei perdua ita ema ne’ebé sala na’in—maski balun dehan “ha’u laos Maromak”—maibé fiar katak ita hotu sei simu malu.
Hakerek na’in nu’udar jornalista iha jornál INDEPENDENTE
e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
