Liberdade Imprensa: Imajen Hametin Demokrasia, Lia Loos, Laos Lian Politiku

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor Leste.

Molok atu tama bá iha asuntu prinsipál husi artigu ida-ne’e ho laran kontenti no ksolok ha’u hato’o sentimentu solidaridade no kongratulasaun ba mídia Nasionál Timor-Leste tamba jornalista nain rua, Raimundo Oki no Oscar Salsinha livre husi akuzasaun Ministeriu Públiku nian. Tribunal Distritu Dili iha Kinta (14/3) foti desizaun katak, jornalista nain rua ne’e la sala tamba laiha faktu ruma ne’ebé hatudu sira ninia involvimentu iha aktu “denunsia Koluniuza” ka lori lia falsu hodi hafoer ema ruma ninia imajen.

Maibe jornalista nian rua ne’e ho fonte informasaun, Meteus Sufa selu multa tamba kazu ne’ebé fofoun ne’e aplika ba krimi absolve fali ba kazu sivil. Nune’e, sira nain tolu selu deit multa ho montante US $ 450,00. Kada ema sei selu US $ 150,00 no montante US $ 450 ne’e sei selu ba prokuradór ne’ebé tuir Ministeriu Públiku nu’udar vitima ba públikasaun notisia jornalista nain rua nian. Iha biban ne’e, kolega jornalista sira foti ona inisiativa ida hodi halo aksi solidaritas koin atu selu multa ba prokuradór.

Nu’udar hakerek-nain ida, ha’u mós presiza buka dalan oinsa atu bele responde ba opiniaun Sr. Vitor Tavares ne’ebé kontra ha’u nia tulisan públika iha Jornal INDEPENDENTE Segunda 11 Marsu foin dadauk ne’e iha kolom opiniaun nian. Ha’u hato’o parabens no fó obrigado ba Sr. Asesór Tavares tamba responde duni ha’u nia opiniaun ne’e tamba buat ne’ebé ha’u hakerek dudu ema seluk atu hamosu duni kontra opinaun ruma.  Ida-ne’e mak dehan, ita moris duni iha ambiente demokrasia nia laran.

Tuir Sr. Tavares, ida-ne’e duni mak dalan di’ak hodi fó moris ba vida demokrasia iha railaran. Ha’u aseita ida-ne’e, maibe buat balu ne’ebé tuir ha’u nia hanoin dalaruma sala tamba la tuir faktu ne’ebé iha.

Atu hateten deit katak, ha’u hakerek artigu ne’e laos tamba ho motivu politika ruma ka ema ruma mak haruka. Maibe ha’u hakerek tuir buat ne’ebé ha’u hare’e bazea ba ha’u nia nurani [konsiensia]. Ha’u laiha intensaun politika ruma tamba ha’u laos ema politiku, ha’u aprende politiku, nune’e ema labele politiza ha’u. Ha’u nu’udar sidadaun baibain ne’ebé sempre defende lia loos no sira ne’ebé kbit laek.

Desde Timor-Leste hamrik mesak nu’udar nasaun soberanu ida, ha’u seidauk tabele ba instituisaun politiku ka ema politiku ruma hanesan ema balu. Ha’u fiar ba abilidade ne’ebé ha’u iha ne’e nato’on hodi kontribui ba ukun rasik-an ida-ne’e. Ha’u kompriende Sr. Tavares nu’udar asesór ba Vise PM Lasama tamba ida-ne’e mak ninia serbisu duni hodi justifika buat ne’ebé tuir ema seluk nia hanoin lojikamente la loos sai loos.

Fó hanoin mós ba Sr asesór katak, iha ha’u nia artigu dahaluk nunka temi mídia nu’udar lixu, maibe ida-ne’e Sr. Lasama mak hateten, tan ne’e mídia aproveita hodi públika. Ikus mai, Lasama rasik rejeita katak, nia nunka ko’alia hanesan ne’e. Iha Komunikadu Imprensa ida, Lasama muda fali ninia liafuan suratahan aat [liafuan refere ba jornal] ne’e ba fali iha liafuan Bahasa Indonesia “seleberan”. Difinisaun loloos husi selebaran ne’e hanesan mós surat kaleng ne’ebé ninia fonte ka ninia sumber la klaru. Signifika katak, ema sira ne’ebé soe selebaran ne’e laiha responsabilidade tamba la brani hatudu sira ninia identidade. Ida-ne’e kontrariu uituan.

Tempo Semanal ne’e jornal ida ne’ebé ezisti duni iha rai ida-ne’e no ho ninia estrutura klaru no kada edisaun halo públikasaun konsidera hanesan selebaran. Ba ha’u públiku mak bele konklui ida-ne’ebé mak loos tamba sira rasik hatene saida mak selebaran ne’e. Ha’u la hatene karik ema sira ne’ebé uza liafuan sira ne’e mak uza la tuir ninia diksi [iha Bahasa Indonesia] iha aspeitu linguistika nian ka ida-ne’e lian politika ida hanesan haktuir iha tópiku artigu ne’e hodi politiza, nune’e públiku bele fiar.

Baibain ona lian politika [bahasa politik] ne’e ohin hateten A aban hateten C ne’ebé ida-ne’e susar ba ema atu fiar. Asesór sira presiza kompriende di’diak liafuan sira ne’e ka bele konfirma ho disionáriu sira, nune’e labele lori maun boot sira tama bá iha raikuak. Liafuan ne’ebé difini loloos husi aspeitu linguistika [denotational meaning] la hanesan liafuan ne’ebé ema politiku sira difini tuir sira ninia hanoin rasik.

Iha Sr. Tavares ninia artigu dehan ha’u nia opiniaun ne’e la reprezenta jornalista tomak no públiku Timor-Leste ne’ebé ho ninia númeru kuaze liu miliaun ida. Loos duni, buat ne’ebe ha’u hakerek ne’e la reprezenta jornalista sira hotu no povu rai ida-ne’e. Maibe kolega jornalista no aktivista barak mak suporta ha’u nia artigu ne’e tamba defende liberdade imprensa ne’ebé garantia prosesu demokratizasaun iha railaran.

Ha’u nunka hanoin atu halo interpretasaun ida hodi hamate karakter [membunuh] karakter atuál Vise PM Lasama nian, maibe lifuan sira ne’ebé mak nia [Lasama] ko’alia ne’e nu’udar “bumerang” ba nia an-rasik iha vida politika Timor-Leste nian tamba kesalahan asesór sira nian hodi la fó hanoin ba Maun Lasama molok atu ko’alia ba públiku.

Organizasun sosiadade sivil sira mós la aseita atitude politiku sira ne’ebé defende malu, hanesan Diretór Luta Hamutuk, Mericio Akara haktuir ba Tempo Semanal edisaun 14 Marsu. Vice PM Lasama deklara katak, Ministra Finansa fó Projetu ba nia kaben ne’e la viola lei. Entau nia foti fali knar prokuradór jeral no KAK nian, nia haktuir. “Ami nu’udar sosiadade sivil hakarak prosesu investigasaun tenke lao ba oin. Ita labele halo intervensaun nu’udar politiku ka governante halo fali deklrasaun ida-ne’eb’e mak minimiza fali prosesu justisa sa tan ministra finansia mak involve. Husik prosesu ne’e lao ho profesional,” Akara hato’o ba Tempo Semanal.  

Loos duni, Vise PM Lasama hato’o ona ninia deklrasaun katak, nia la dehan mídia hanesan lixu. Ne’e asaun responsivu di’ak ida, maibe ba ha’u ne’e la justu tamba deklarasaun ne’e nia hato’o deit liu husi Press Release.  Lasama ninia deklarasaun dahuluk ne’e hato’o liu hosi Press Conference ne’ebé ema hothotu iha Timor laran tomak hare’e liu husi TVTL no le’e iha mídia jornal sira.

Espasu ne’ebé la hanesan, se Sr. Lasama mak ho hanoin demokratiku duni, nia ho atem-brani halo konferensia imprensa ida-ne’ebé hanesan, nune’e halo ema hotu satisfeitu. Maibe ida-ne’e la akontese, entau ne’e husik hela impresaun ida-ne’ebé halo ema laran-rua hodi foti konkluzaun.

Atu fó mós hanoin ba Sr. Asesór katak, mídia buka lia loos [kebenaran], laos kebenaran hakiki, maibe kebenaran fungsional. Siknifika katak, faktu ne’ebé jornalista hetan ne’e dalaruma seidauk nato’on tamba nu’udar messanger, entau kontinua buka, nune’e kebenaran foun ruma bele mosu. Laos 100% loos, maibe besik ida-ne’e. Kuandu ita hakarak mídia tenke hetan kebenaran ho 100%, mak ema dehan, Media Timor-Leste itu sudah mati sebelum lahir. 

Atu hetan kebenaran loloos ne’e laos serbisu mídia nian, maibe instituisaun judisial sira mak halo investigasaun profundu. Mídia hato’o deit kebenaran awal, bazea ba ida-ne’e mak instituisaun judisial sira buka tuir, nune’e bele hetan lia loos ne’e ho loloos. Sr. Tavares mós hateten, demokrasia sei la mate tamba povu tomak mak fó moris ba demokrasia. Ida-ne’e loos duni, maibe nia haluha tiha katak, babain lideransa ka pemipin sira ne’ebé bertangan besi sira ne’e mak hamate demokrasia hanesan ida-ne’ebé nia [asesór] temi “rejime ditadór Soeharto laos povu mak hamate.      

Iha sistema politiku tolu mak ha’u temi iha ha’u nia artigu dahuluk, hanesan otoriarian, militarizmu no komunizmu. Maibe nia refere deit ba sistema politiku komunizmu ne’ebé temi kona ezistensia mídia iha sistema politika ida-ne’e nia okos. Ha’u la hetene, husi ne’ebé mak asesór ne’e hatene katak, mídia sira iha nasaun sira ne’ebé adopta sistema komunizmu ne’e iha liberdade.

Liberdade ida oinsa ne’e? Tuir sistema politika ida-ne’e laiha liberdade imprensa, maibe iha kontrolu husi governu. Siknifika katak, laiha independensia politika editoriál nian, notisia sira ne’ebé prepara ona atu públika tenke hetan sensura [senshorship] husi governu no kontiudu notisia ne’e tenke tuir governu nia hakarak.

Ezemplu konkretu iha Vietnam no Laos ne’ebé adopta sistema politiku komunizmu, sira la fó liberdade ba mídia. Sira fó liberdade ba sira ninia ema hodi hari’i mídia, maibe sempre iha intervensaun husi ukun-nain sira ba sira ninia politika editorial.

Iha kontekstu politika demokrasia iha pers social reponsibility theroy [teori pers bertanggung-jawab sosial], siknifika katak, mídia iha liberdade no iha independensia aditorial atu halo públikasaun no laiha sensura, maibe tenke lao tuir prinsipiu kode etiku jornalizmu nian. Ida-ne’e tenke lao tuir nia dalan, nune’e mídia bele halao ninia papel nu’udar fornesidór informasaun no kontrolu sosiál. Karik ida ne’e mak la akontese, entau ita labele garantia katak, boa governasaun iha Timor-Leste ne’e lao di’ak.

Iha nasaun sira ne’ebé demokrasia moris, mídia iha direitu atu kontrola governu laos governu mak kontrola fali mídia, entau ida ne’e babain ema bolu dictactorship [rejime ditadura]. Ninia indikadór ida mak, Ministru Saúde, Sergio Lobo bandu pesoál saúde sira atu labele fó informasaun ba mídia. Hein katak, artigu ida-ne’e sai referensia ba ita hotu, nune’e hothotu bele respeitu papel mídia nian. Viva Mídia no viva jornalista Timor-Leste! 

 
                                                                  Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór Timor-Leste  
                                                                  Media Development Centre (TLMDC) no Eis
                                                                  Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini
                                                                  Lautem]
                                                                  Mobile: 77254078
                                                                  Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.