Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.
Antes atu hakat ba konteudu ne’ebe iha, hakerek nain hakarak hateten katak, konteudu ne’e laos sai simbolu, maibe sai sasukat ba lideres Politikus sira atu hatene hodi buka tuir sá los maka akontese iha nasaun ne’e.
Uluk iha okupasaun nia laran, iha Rai ne’e, menus ita hare’e ema malaé mutin, maibe wainhira Rai ne’e nakfilak no kore a’an husi okupasaun Indonesia, hahu’u tama ba sekúlu dezenvolvimentu nian, hahu’u mosu kór ne’ebe la hanesan hahuú halo investimentu iha Rai ki’ik oan ne’e atu dezenvolve, maibe tebes ka lae, dezenvolvimentu ne’e iha ?
Hahu’u proklama ninia Independensia, Timor Leste sai hanesan nasaun ida demokratiku, presija apoiu kontribuisaun husi ema hotu-hotu inklui mos husi estranjeiru hanesan malae. Maibe kontribuisaun ne’e, ninia benefisiu ba se, tamba durante ne’e estranjeiru sira mai halo investimentu, maibe investimentu ne’e fila fali ba sira hodi hetan lukru.
Timor oan barak oras ne’e sai dezempregu tamba impaktu husi kampu de trabalho nebe menus, iha instituisaun estado nian. Ema estranjeiru ida rua maka sikat le’et, hanusa maka bele halo promosaun no kapasita Timor oan sira, ida ne’e maka hasae numeru dezempregu tamba la iha atensaun ruma husi komptente.
Ita hotu hatene, governu haruka Timor oan barak ba servisu iha rai liur, maibe ba servisu ho profisaun ida ne’ebe haterus a’an, servisu ho ekipamentu pezadus sira, no seluk tan, mais ida ne’e mos koko atu halo preparasaun ba futuru Timor nian, maibe ita kompara fali ho ema estranjeiru sira ne’ebe servisu iha Timor, imajina tok servisu ne’ebe maluk Timor oan sira halo iha emar rai, sira halo hanesan ne’e iha rai Timor ka lae.
Oras ne’e dadauk maioria Timor oan barak maka hakarak kaer metin ninia prinsipiu atu Dezenvolve Rai Timor, ema balun hakarak ba buka matenek no esperiensia iha Rai liur atu fila mai Timor hodi implementa, maibe prinsipiu hirak ne’ebe mensiona primeiru, sai hanesan terus bo’ot ida ne’ebe maluk sira kaer no lakohi atu husik ran fakar fatin, maibe hakarak atu koko hodi terus, aprende no Dezenvolve iha Rain rasik.
Timor oan sira ne’ebe hakarak iha Timor, oras ne’e sai fali observador ba ema estranjeiru sira nia investimentu, tamba buat ki’ik hotu, governu no emprejario sira nunka fo konfiansa ba Timor oan sira, maibe koko atu hahu’u fo fali konfiansa ba ema estaranjeiru, tamba dehan Timor oan sira seidauk professioanal, entaun se maka atu halo kapasitasaun ba progressu ida ne’e.
Oras ne’e dadauk, ema tekniku husi estranjeiru maka barak liu iha Timor-Leste hodi dezenvolve, iha kotuk, Timor oan sai observador atu hare’e no aprende husi sira, bainhira los maka Timor oan sira bele halo transformasaun ba kapasitasaun ne’ebe iha, ida ne’e hatudu katak governu susesu iha Politika, maibe governu nunka susesu ba tekniku nian.
Situasaun ne’e sempre akontese ba Timor oan sira, tamba la iha kontrolu sosial kona ba assuntu ne’e, maibe fihir deit hanesan situasaun ne’ebe normal, mos la hatene ninia impaktu ba futuru longu pragu nian.
Maibe situasaun ida ne’e nunka atu halo mudansa tamba la sai programa ne’ebe importante atu halo diskusaun iha Publiku, maibe kestaun ne’e maka la halo preparasaun ba sidadaun rasik atu halo dezenvolvimentu ho esperiensia ne’ebe hetan.
Bainhira maka governu Timor-Leste bele rezolve kestaun ida ne’e, hanesan jovens ida hakarak atu hateten katak, situasaun ne’e hamate ema nia kapasidade ba tekniku nian, maski governu hahu’u halo mudansa oi-oin, maibe mudansa ba konteudu ne’e seidauk iha, tamba sei fo prioridade Politiku nian, haluhan nia oan sira nia futuru.
Hakerek nain ejiji hakarak atu halo mudansa ba kestaun ne’ebe maka akontese iha rai ne’e tamba situasaun ne’e halo ema barak sai vitima tamba la iha mudansa ba nia a’an rasik waihira atu adopta, ba situasaun seluk, hanesan servisu hamutuk ho ema estranjeiru sira hodi halo kna’ar tekniku nian.
Objetivu ema estranjeriu sira atu halo dezenvolvimentu, maibe finansiamentu hakarak haruka ba ninia rain hodi aumenta taxa sira nian, iha ne’ebe atu aumenta ba Timor nian, karik ida ne’e la halo kontrolu urjente, no sei fo impaktu ba gerasaun Timor nian, no ne’e sei sai kultura ida ba ema estranjeiru sira halo investimentu.
Ho nune’e, ita Timor oan hotu maka tenki iha esforsu hodi halo mudansa ba kestaun ne’e, tamba kestaun ne’e hanesan preparasaun ida ba futuru Timor nian, atu nune’e futuru oin mai bele uza atu banati mudansa ne’ebe ita halo, hodi hadia mentalidade jerasaun ba jerasaun nian.
Lia fuan ne’ebe, hau helekar ba ne’e, hanesan opiniaun ne’ebe durante ne’e hau observa la tuir hau hanoin, ho nune’e ho media ne’ebe halo publikasaun ba opiniaun nian, bele halo ejerse, duke sai dodok iha laran, maibe hanoin ne’e mos realidade ne’ebe akontese duni iha nasaun ne’e.
Husi: Olavio Quintas
Hakerek nain, nu’udar Alumni Salesiano Dom Bosco Fuiloro Lospalos
E-mail : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
+670 7704 8426
Luarai Besi, Fuiloro Lospalos-Lautem
