Radio, online – Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.
Antes tama ba konteudu ne’ebe iha, hakerek nain hakarak hateten katak, labele rai buat ne’ebe iha atu sai dodok iha laran, maibe koko atu fo sai maka tetu, lia fuan ne’e mak fanu hau nia hanoin atu lekar sai bá públiku hodi bele artikula hau nia hanoin ida folin laek ida ne’e. Iha biban ida ne’e, hakarak diriji hau nia hakruk no agradese wain bá media imprimi no online sira ne’ebe oferese pajina opiniaun atu fasilita públiku hodi fo ninia opiniaun, inklui hau.
Liafuan Demokrasia mai husi Yunani ne’ebé fahe ba parte rua maka, Demos, signifika Povu, no Kratos/Cratein signifika Estadu. Nune’e Demokrasia maka Estadu bá Povu. Kuiñesidu liu maka, Estadu Demokratiku husi Povu, ho Povu no bá Povu.
Iha Kontekstu Estadu Demokratiku, sidadaun hotu ne’ebe moris iha nasaun ida, sempre ezerse sira nia hanoin, opiniaun no observasaun ba saida deit maka akontese ho Liberdade, no ho Demokrasia, la iha ema ida maka atu halo impedimentu ba ema nia Direitu, tamba iha kontekstu Demokratiku maka hatudu ona dalan atu transforma opiniaun ba Publiku ho solusaun kritiku Dezenvolvidu. Maibe ho kritiku hirak ne’e, tenki iha mos baze legal hodi bele haforsa ideias ne’ebe iha, atu bele hametin liu tan Sistema Demokratiku ne’ebé iha, nune’e Demokrasia bele buras ba bebeik.
Timor Leste hetan Ninia Independensia iha 20 fulan Maio 2002, ne’be Nasoens Unidas rekonhese hanesan Nasaun Independenti iha era globalizasaun ho sistema Estado Demokratiku. Signifikamente Estado adopta sistema Demokratiku atu bele haluan, fo direitu tomak ba sidadaun ne’ebe maka iha tempu okupasaun nunka fo nia ideias no opiniaun ba moris nu’udar umanu, no mos atu halo transformasaun ba evolusaun ne’ebe iha.
Maski iha okupasaun, iha tempu intemidisaun, sidadaun hotu labele espresa ninia ideias ho direita, tamba iha sistema ida ida ne’ebe hanesan hodi halakon ninia Direitu nu’udar ema humanu, maibe só Úniku liu maka Media maka iha Liberdade atu halo espresaun husi ida ba ida, maka ohin loron ita ita hakmatek, ejerse ideias ho Politika, maibe haluha tiha ona kontribuisaun Media nian iha tempu ne’e.
Hakat husi baje legal ne’e, hafoin hetan ninia Independensia, Konstituisaun ka Lei Inan Timor Leste iha artigu 40 no 41 (Red-hare’e Konstituisaun RDTL) hateten katak, Liberdade koalia no Informasaun ninia, ho Liberdade Imprensa no Komunikasaun sosial ninian. Maibe iha kontekstu Demokratiku ida ne’e la aplika ba sidadaun no halo kalrifikasaun, tamba hatudu ona ba Publiku katak, ema ne’ebe ladun satisfas ho informasaun ida, halo transformasaun ba Media sai fali vitima, tantu ba Media ka Jornalista ne’ebe publika informasaun husi fontes ida, ho nune’e Artigu ne’ebe mensiona bele halo regularizasaun ka lae ?
Ho nune’e, Konstituisaun RDTL ka Lei Inan ne’ebe sai hanesan mahon ba lei oan sira, hanesan simbolu ida tamba aplikasaun la hatudu realidade ne’ebe maka iha, entaun sidadaun hotu lakon Nia Direitu atu koalia ho liberdade ba informasaun tantu ba Media ninia Liberdade Imprensa mos hahu’u la iha ona konfiansa husi Publiku konaba Artigu ne’e. Entaun ita sidadaun la fo ona importansia ba Konstituisaun RDTL ka Lei Inan ne’ebe iha, tamba ema nia Direitu ne’ebe Estado ne’e uja sistema Demokratiku lakon deit iha dalan klaran, maski iha kontinuasaun maibe ema seluk buka meius seluk hodi buka rajaun atu hanesan ema seluk nia dereitu ba asesu no halo transforma informasaun.
Ita imajina, Estado Demokratiku no Liberdade imprensa iha Timor Leste lao ho diak, tamba ho Demokratiku maka bele halo espresaun ba informasaun, iha Liberdade Imprensa maka ema bele fo Ideias ho Demokrasia no la iha ema seluk atu halo intervensaun. Maibe hare’e fali ba matenek nain sira ne’ebe maka sempre hamate Liberdade Imprensa, ne’e kontra Lei Inan ka lae, tamba iha Lei hatu’ur ona katak ema hotu-hotu iha direitu atu ejerse Direitu, maibe wainhira ejerse, sai fali vitima iha lei ne’e, tamba Justisador sira nunka atu fo importansia ba Artigu 40 no 41.
Ho nune’e rejultadu atu hatudu katak, kontekstu Estado Demokratiku ho kontekstu Liberdade imprensa ne’e, ida ne’ebe maka hala’o ona tuir ninia funsaun ida-idak, maibe tuir Hakerek Nain katak, Estado Demokratiku hamate ona Liberdade Imprensa, enkuantu Liberdade Imprensa haktuir nafatin Konstituisaun RDTL ka Lei Inan Artigu 40 no 41 hodi bele halo espresaun no transformasaun informasaun ba Publiku ne’eb atu asesu. Entaun se maka sai mediador atu bele foti solusaun katak, ida ne’e maka los, no parte ne’e lalos ?, ida ne’e presija hetan atensaun husi Governu, Politikus, Sosiedade Sivil, Akademiku, Publiku, Estudante no sidadaun hotu bele halo reflesaun atu hatene kona importansia assuntu ne’e. Hodi nune’e Fontes no Jornalista lalika tauk atu hatutan informasaun ba Publiku iha mumentu ida ne’ebe presija atu hatene, se lae ida ne’e sei sai hanesan lisaun ida husi ema balun atu bele hanehan ema seluk nia direitu hodi ejerse direitu informasaun no liberdade ba espresaun.
Karik ideias hirak ne’e maka sei sai realidade, Sistema Demokratiku sei sai lalatak ida ba Sidadaun Timor oan hotu, tamba ho rajaun Nia la iha forsa atu halo intervensaun ona, enkuantu Lei Oan maka sai fali matadalan ba Lei Inan, ho nune’e Liberdade Imprensau no Liberdade Espresaun sai hanesan sasukat ida atu sukat, enkuantu realiadade sei taka, no ema seluk sei fo informasaun ne’ebe la ho justu no Demokrasia, sai fali Ditadura ba interese ema seluk nian.
Iha ne’ebe maka Publiku bele sukat katak, Demokrasia no Liberdade Imprensa, tamba parte hirak ne’e la implementa ona, tamba ema halo akujasaun ruma nunka atu hare’e ba pare rua ne’e, maibe hare’e fali parte ida ne’ebe Nia inan fo moris ba oan, entaun sai konfusaun ba Publiku katak, ida ne’ebe maka matadalan ba ita ?
Timor Leste nia Liberdade imprensa ba kode Etiku atu halo regularizasaun ba Jornalista sira ne’ebe publika infomasaun, sei uja Kode Etiku Jornalista Indonesia nian tamba Timor Leste nian sei iha feje Esbosu, maibe durante ne’e maioria ema barak maka la hatene kona ba kode Etiku Jornalista nian ne’ebe Timor adopta, tamba Jornalista sira rasik halo tuir buat ne’ebe maka mensiona, maibe nafatin la iha solusaun wainhira hetan akujasaun ruma.
Ida ne’e hatudu ba publiku katak, oras ne’e dadaun se maka sai primeiro kampionatu ba Estado Demokratiku ida ne’e, karik ba lia fuan Demokratiku ne’ebe konsagra ona iha Konstituisaun RDTL, ka Liberdade Imprensa ne’ebe mos haktu’ur iha ne’eba. Iha parte hirak ne’e halo hotu esforsu atu bele sai manan nain hotu ba Nasaun Demokratiku ida, maibe iha parte ida kumpri buat hotu tantu Lei Inan no Lei regularizasaun ba Media nian maka Jornalista ka Media, maibe oinsa ho Demokratiku ne’ebe implementa sai fali Ditadura ne’ebe prepara. Ho nune’e Media sei sai Mediador ida ne’ebe maka la ho Demokratiku, maibe sai fali fontes de Politiku ba interesse Demokratiku nian. Kontekstu ida ne’e maka ras ne’e akontese iha Povo nia le’et, maibe Publiku seidauk iha komprensaun atu tetu, senukaju ida ne’e maka iha duni, bele hamate Liberdade koalia no Informasaun ninia, ho Liberdade Imprensa no Komunikasaun sosial ninian ne’ebe maka artigu 40 no 41 hateten iha konstitisaun RDTL.
Tuir hakerek nain nia observasaun katak, diak liu Sistema Demokratiku ho Liberdade imprensa la iha ema ida maka atu halo intervensaun, atu nune’e Demokrasia ho Liberdade Imprensa bele lao hanesan, se lae parte ida maka uluk sei la fo importansia ba ema hotu-hotu atu ejerse direitu ba informasaun no direitu ba transformasaun Publikasaun nian.
Hakerek nain rekomenda ba Governu, Media iha Timor Lest atu halo definisaun kona ba Estadu Demokratiku ne’ebe ho Demokrasia hodi halo espresaun ba informasaun ruma, tantu ba Liberdade Imprensa ne’ebe maka publika informasaun ho Demokratiku, atu nune’e parte Demokratiku no Liberdade Imprensa bele fo solusaun ida ne’ebe signifikan (memuaskan) ba Publiku no Jornalista ka Media ne’ebe halo transformasaun ba publikasaun informasaun ne’ebe iha.
Solusaun ikus ba ida ne’e, Lei Komunikasaun Sosial maka hanesan faje fundamental atu bele solusional vida Jornalista ne’ebe maka hetan risku ba kobertura informasaun servisu Jornalismu nian, hodi nune’e bele halo protesaun, halo prevensaun wainhira hetan dezastre Justisa ba komunikasaun informasaun nian ne’ebe publika iha portal Media Komunikasaun nian, atu nune’e Demokrasia ho Liberdade Imprensa sai hotu mata dalan ba Publiku atu ejerse Direitu ba informasaun no Jornalista atu halo transformasaun. Viva liberdade imprensa Timor-leste
Husi: Amito Araujo
Hakerek nain ; Nu’udar Jornalista RTL, no Estudante UNPAZ,
Departamentu Relasaun Internasional.
E-mail; This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
No. Contacto : +67077639282
Caicoli-Dili Timor Leste
