Opiniaun

Rezolusaun Deputadu ½ Demokrátiku no Ninia Impaktu ba Jornalizmu iha Timor-Leste

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

“Media yang dicintai, sekaligus media yang dibenci”. Fraze lian Indonesia ne’e karik bele refleta situasaun atuál mídia Timor-Leste dadaun ne’e. Liuliu, Diario Timor Post ne’ebé durante ne’e kontribui mós ba prosesu hari’i estadu no demokrasia iha railaran. Diario ne’e halo ema barak famozu [tenar] derepenti, inkui polítuku balu ne’ebé uluk dala ruma ema nunka hatene sai kuinesidu. Buat hirak ne’e kontrariu ho realidade ne’ebé temi ona tamba deit sita notisia ne’ebé la kridevel. Ninia impaktu mak tenke hetan diskonfiansa no kritika. Hakerek-nain hanoin katak, mídia Timor-Leste tenke lao tuir prinsipiu jornalizmu cover both sides no verifikasaun ne’ebé hatu’ur iha Kódigu Étika jornalista nian nu’udar “matadalan” hodi evita konsekuensia politika ruma iha futuru. Maske ida-ne’e laos lei, maibe bele fó roman moral ba jornalista sira ba sé loos sira serbisu. Sita notisia ruma husi kanál mídia seluk ne’e buat baibain ona iha mundu jornalizmu tamba lei mídia nian no kodígu étika jornalsita nia fó dalan. Naran katak fonte ofisiál [sumber resmi] ne’e klaru no parte rua konkorda malu.

Jeralmente mídia iha papel sentrál ne’ebé importante tebes ba nasaun sira ne’ebé mak adopta sistema polítika demokrasia. Partidu politiku sira, Parlamentu no Governu iha sistema politika ida-ne’e presiza komunika ho sira ninia eleitór ka povu hodi bele hetan apoiu ba politika [kebijakan] ruma ne’ebé sira halo. Liuliu iha sistema politika demokrasia, mídia nia papel importante tebes hodi transmiti informasaun ne’ebé atuál no faktuál ba púbiku. Nune’e povu bele hatene saida deit mak orgaun estadu sira halao. Kualidade demokrasia iha nasaun ida depende mós ba oinsa komunidade sira halo komunikasaun ho di’ak liu-hosi kanál mídia sira. Signifika katak, informasaun ne’ebé mídia sira hato’o ne’e forma opiniaun públika liu-hosi kritika no kontrolu ba prosesu serbisu orgaun estadu sira hanesan tribunál, governu, parlamentu no prezidensia.

Iha prosesu konstrusaun Estadu Timor-Leste nian, relasaun entre mídia ho politiku sira tenke di’ak, nune’e prosesu hari’i demokrasia, liliu garantia ba boa governasaun no kontabilidade  iha nasaun ne’e bele metin. Se, relasaun entre mídia ho orgaun estadu sira la di’ak, entau prosesu hari’i demokrasia iha rai laran ameasadu [terancam] tamba relasaun ne’e la harmonia ona. Prosesu demokratizasaun lao bainhira mídia iha liberdade atu hato’o informasaun ba públiku no halo kontrolu ba orgaun estadu sira. Tristeza boot bainhira orgaun estadu sira mak kontrola fali mídia,  ida-ne’e laos demokrasia, maibe ida-ne’e aplikasaun dictactorship ne’ebé baibain mosu iha sistema politika otoritarian, komunizmu no militarizmu. Iha kontekstu ne’e, polítika-nain sira komesa hatama ona sira nia kanuru tohar ba iha politika editoriál kanál mídia nian. Entau indepedente polítika editoriál mídia nia laiha ona, notisia ne’ebé atu hatuun tenke lao tuir orgaun estadu sira nia hakarak.  

Kuazu atu semana tolu ona relasaun entre politiku sira uma iha fukun Parlamentu Nasionál ho mídia nasionál manas uituan tamba Timor Post sita notisia Mídia online Indonesia nian, Liputan 6.com, ne’ebé dehan PM Xanana sei lori Timor-Leste hodi reintegra ho Repúblika Indonesia. Públikasaun ne’e konsege halo situasaun iha uma fukun manas, maibe laos Timor laran tomak. Antes ne’e, TLPU [Timor-Leste Press Union] mak hetan notisia ne’e uluk no konfirma ona katak buat ne’e falsu katak PM Xanana nunka ko’alia hanesan ne’e. Tan ne’e, tuir Prezidente TLPU, Jose Antonio Belo, reasaun makas husi deputadu balu iha Parlamentu ne’e tarde liu no aat liu tan mak hamosu fali rezolusaun hodi kondena Timor Post.

Loloos ne’e, Parlamentu halo rezulusaun hodi kondena Mídia Indonesia nina ne’e tamba hato’o notisia ne’ebé la fatuál no la kredivel. Laos kondena fali mídia Timor nian, sorti boot Timor Post sita notisia refere se lae ita nunka hatene. Se ida-ne’e mak públika deit iha Indonesia, ninia impaktu sei iha tamba lider pro-autónomia sira iha iha Kupang bele aproveita públikasaun ne’e hodi bele influensia milisia sira hodi provoka fali area fronteira. Maibe, ida-ne’e sei la akontese tamba Estadu no Governu Timor-Leste hari’i ona relasaun di’ak ho autoridade Indonesia, satánTNI, POLRI no forsa seguransa Timor-Leste kópera di’ak iha zona fronteira. Iha parte seluk, Indonesia respeitu Timor-Leste nu’udar Estadu soverania ida-ne’ebé restaura ninia independensia iha 2002. Se notisia ne’e parte Timor mak hatene uluk, ninia impaktu mós iha maibe ki’ik tamba Estadu no Governu bele kontaktu Estadu Indonesia atu bele konfirma no halo kedas asaun ruma hodi perevene situasaun aat ruma ne’ebé karik mosu. Maibe dadauk ne’e faktu hatudu katak instabilidade ne’ebé deputadu sira preukupa ne’e la mosu.

La du’un matak ema ruma, maibe realidade hatudu katak, polítiku sira mak harak blow up notisia ne’e hodi hamosu polemika iha públiku nia le’et no halo sensasi deit tamba durante ne’e povu no sosiadade sivil sira kestiona Parlamentu ninia produtividade. To’o agora, nein povu ida mak mosu hodi halo aktu violente ruma ka organizasaun resistansia ruma mak hamrik hodi halo problema. Povu Timor ne’e fiar metin ba Maun Boot Xanana ninia patritiotizmu no nasionálzmu, tan ne’e, sira la kestiona ida-ne’e. Karik deputadu sira mak duvida [meragukan hela] no laran-ruak ba luta ne’ebé ita nia Asuwain Xanana halo durante tinan 24 nia laran. Faktu seluk mak katuas Xanana ne’ebé nu’udar objétu ba nótisia ne’e mós seidauk halo prostesta ruma hasoru Timor Post. Baibain kuandu mídia sira hatuun notisia ne’ebé laloos, PM Xanana hato’o kedas ninia protesta. Ne’e hatudu katak nia [PM] nunka halo komentariu ruma kontroversiál ne’ebé Liputan 6.com públika. Vise Ministru Negósiu Estranjeiru, Constancio Pinto mós konfirma ona katak notisia ne’e laloos no liputan 6.com rasik husu ona deskulpa ba Estadu Timor-Leste.

Rezolusaun ne’ebé Parlamentu halo hodi kondena mídia ne’e hanesan buat eksesivu, loloos ne’e kritika deit, nune’e Timor Post bele husu deskulpa. Timor Post rasik mós husu ona deskulpa ba Estadu no povu Timor tomak relasiona ho ninia públikasaun ne’e, maibe deputadu sira nafatin ho sira nia pozisaun hodi hasai rezoluzaun hodi kondena mídia tomak. Tuir sira, notisia ne’e iha impaktu makas ba estabilidade nasionál. Responde ba rezolusaun ne’e, Timor-Leste Press Union (TLPU) públikamente halo konferensia imprensa ida hodi dehan rejeita no sei la obdese ba rezoluasaun ne’e. Prezidente TLPU, Jose Belo ho lian makas hateten, “Deputadu sira loloos ne’e halo sira ninia prioridade hodi produs lei sira hanesan, lei anti korupsaun nian, lei rai nian no lei pensaun vitalisia ne’ebé sai preukupasaun ema barak nian. Maibe ida-ne’e la akontese, sira prefere liu halo buat ne’ebé hanesan halimar fali “rairahun” nian.  

Tuir hakerek-nain nia hanoin, fisikolojikamente, rezolusaun ne’e sei afeita makas ba jornalista sira tamba ida-ne’e aktu teror mentál. Ninia impaktu sei rezulta ba self-censorship [sensura ba an-rasik] iha aspeitu jornalizmu nian. Jornalista sira hahu laran-tauk atu investiga kazu abuzu póder ka kazu korupsaun ruma ne’ebé involve polítiku sira. Maske laiha lei mídia nian mak autóriza halo sensura, maibe ho asaun hanesan ne’e halo jornalsita sira tauk. Ita bele imajina ona buat ne’ebé aat liu ida-ne’e bele mosu iha futuru. Polítika hanesan ne’e la refleta asénsia demokrasia ne’ebé hametin  boa governasaun no funu hasoru korupsain iha railaran. Demokrasia haki’ak valór pluralizmu no respeitu ba liberdade imprensa nian. Rezolusaun ne’e mós inkonstitusionál tamba kontra fali Konstituisaun RDTL ,Artígu 40 no 41 kona-ba liberdade espresaun no liberdade imprensa no prinsipiu the public’s right to know [públiku nia direitu atu hatene].

Rezolusaun ne’e mós la apoiu lider nasionál Xanana ninia deklrasaun ne’ebé dehan lei saida deit mak impede mídia ninia serbisu tenke hasai tamba ida-ne’e lai promove demokrasia iha railaran (Konferensia Internasionál kona-ba Lei Mídia nian, Internews 2004). Rezolusaun ne’e mós kotrariu ho deklasaun ex-Prezidente Repúblika, Jose Ramos Horta ne’ebé hateten, mídia Timor-Leste presiza liberál, nune’e bele kontribui makas ba  prosesu dezenvolvimentu demokrasia iha railaran. Liberdade imprensa metin depende mós ba deklarasaun polítika ne’ebé demokratiku husi lideransa rai ne’e nian. Hakerek-nain laran-ruak hela karik deputadu sira ne’e mak sai Prezidente repúblika ka PM futuru nia iha rai ida-ne’e, saida mak sei akontese? Ita lahatene. Viva Mídia Timor-Leste.

Hakerek-Nain Nu’udar Fundadór  TLMDC, Eis  Membru Dewan Solidaritas Mahasiswa [Dewan Mini Lautem] no  Membru AJTL
                                                                       

Latest News

Timor-Leste Development Media Center 

© 2017 Radio Liberdade Dili. All Rights Reserved. Designed by Kalohan.net - Powered by Media Development Center.

Member Login