TANSAIDA NAI’I LIURAI HALO KORRUPSAUN DIREITU TERSEIRA IDADE NIA OSAN USD$ 5 AMÉRIKANU?

Radio online – Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

Bazeia pergunta iha leten hakarak dehan katak kazu korrupsaun hasai direitu idozus nia osan hetan kua cinco dollar Amérikanu por kada idozus ida, husi autoridade Governu Lokal (Nai’i Liurai) Administradador Sub-Distritu Maliana, i (Nai’i Liurai) Xefe do Suco sira. Maibe objetivu kua osan idozus nia ne’e la klaru ida. Iha ne’ebé iha fulan hirak liu ba fó sai iha média Radio Timor-Leste (RTL) Jornalista Lopes, Jonas. “Notisias Haleu Distritu” kalan tuku 19:30 OTL, data 17 Julhu 2014, i Diariu Jornal Timor Post, Edisaun No. 08343041 Sábadu 19 Jullu 2014, pajina 17. Total Idozus iha Sub-Distritu Maliana hamutuk Rihun Rua Resin Hitu Nulu (2.070).

Tuir Fitun Mutin, Romeo hatete “Hau mos akompana, sim razaun husi kobransa ne’e la klaru, 1. Dehan atu halo inagurasaun ba Igreja Parokia Maliana, 2. Dehan atu hamos Amu Bispu Maliana nia mata wen, depois orientasaun ne’e Administrador Sub-Distritu Maliana ho Konsellu Paroquial sira mak foti depois hatun ba Chefe Suku sira haruka prende idozus sira nia kartaun eleitoral, depois atu mai foti hikas tenke kompleta lai osan 5 dollar Amerikanu. Ita hotu kontra buat ida esplorasaun Homen Pelo Homen ne'e hatudu katak pratika KORRUPSAUN ne’ebé la’o dadaun, mais pior liu sira kobra ema sira ne’ebé katuas ferik (Hein Deit Nia Vida). Tanbasa la husu kontribuisaun liu husi karta formal ba funsionariu distritu Bobonaro tomak”?. (Fontes: Group Facebook Bobonaro, https://www.facebook.com/groups/196752483727777/).

Konstituisionalmente artigu 20 1). Sidadaun sira-ne’ebé ferik no katuas (Terseira Idade), iha direitu ba protesaun espesial hosi Estadu. 2). Polítika ba ema ferik no katuas sira-ne’ebé terseira idade, sei loke leet ba sira-nia partisipasaun iha moris sosiál, ekonómiku, kulturál, atu nune’e bele moris ho dignidade iha komunidade nia laran. Tuir Constituição RDTL artigu 20 iha leten alinea 1) hatete mos los tia ona katak, Sidadaun sira-ne’ebé ferik no katuas (Terseira Idade), iha direitu ba protesaun espesial hosi Estadu. Tansaida mak autoridade lokal tenke hasai  direitu idozus nia osan?. Ida ne’e autoridade lokal uza nia poder rasik abuzu poder, no halo krime iha funsaun públika nia ezersisiu korrupsaun pasiva ba aktu ilísitu. Termu legal Juridiku nian Direito Criminal (Hukum-Pidana) ne’ebé aplika iha rai doben Timor-Leste tuir lolos autoridade lokal nudar servidor Estadu atu servi nia povu tenke ukun ho diak. Labele uza nia poder rasik hanehan fali povu, ou esplora fali ba nia povu.

Nune’e sentidu no preokupasaun bazeia Constituição RDTL artigu 40 Liberdade ko’alia no informasaun ninian, artigu 42 liberdade reuniaun no manifestasaun ninian i nune’e mos ba artigu 52 liberdade sindikál ninian. Ho razaun ida ne’e mak tuir hakerek na’in nia hare nudar jerasaun foun ba futuru rai doben República Democrática de Timor-Leste hare katak pratika organiza nakloke momos abuzu de poder husi Administrador Sub-Distritu Maliana, hodi organiza Chefe do Suco husi suco hitu (7), ho livre no lá senti tauk hala’o pratika na’ok idozus nia osan sein iha kuiñesimentu husi idozus ne’ebé hanesan osan na’in propiu.

Tuir Constituição RDTL sidadaun Timor-oan hotu tenke kumpri Lei. La’os halimar fali ho Lei. Ho nune’e liga ho kazu korrupsaun iha leten. Lei balu ne’ebé kona korrupsaun mak tuir mai ne’e: Lei Código de Processo Penal Timor-Leste (CPPTL) artigu 1, Definisaun Legál. Alinea d) “Relatoriu Sosial”, dokumentu ne’ebé servisu tékniku ho kompeténsia atu apoiu tribunál halo atu ajuda koñesimentu kona-bá arguidu ka vítima nia personalidade, ka atu fornese elementu kona-bá sira nia kondisaun-de-vida. CPPTL artigu 2, Prinsipiu Legalidade. Konsekuénsia juridíko-kriminal ne’ebé mai husi krime tenke aplika tuir norma ne’ebé hakerek iha kódigu ida ne’e. CPPTL artigu 55, Informasaun. 1- Polisia tenke hola informasaun hosi ema ne’ebé bele ajuda deskobre krime nia ajente no ajente ne’e nia identifikasaun. 2- Informasaun referida iha númeru anterior tenke dokumenta kedas iha autu ka ható ba Ministériu Públiku kuandu prosesu krime seidauk instaura. CPPTL artigu 71, Lezadu nia Lejitimidade. Sei konsidera lezadu iha prosesu penál, hamutuk ho ema ne’ebé lei espesiál fó kualidade ne’e; a). Ofendidu; ofendidu maka ema ne’ebé soi interese lei hakarak proteje ho inkriminasaun; b). Ema ne’ebé tenke kesar para asaun penal bele hahu; c). Ema naran ida, iha krime korrupsaun, pekulatu ka abuzu-de funsaun hosi autoridade públika.

CPPTL artigu 163, Rekoñesimentu ba ema. 1). Kuandu ema ne’ebé tenke halo rekoñesimentu ba ema ruma la bele identifika ema ne’e ho deskrisaun kona-bá nia karateristika, tenke halo rekoñesimentu fiziku ba ema ne’e.

2). Kuandu rekoñesimentu la halo iha audensia-julgamentu, para meiu-deprova ida ne’e atu vale, tenke tau ema atu rekoñese ne’e hamutuk ho ema ho karateristika fizika no hatais besik hanesan ho ninian, no ema ne’ebé halo koñesimentu tenke dehan ema sira nee ruma maka ema ne’ebé atu identifika ka lae, nune karik, ema ne’e maka ida ne’ebe los. 3). Kuandu iha ema barak atu identifika tenke halo identifikasaun ketak ba sira idaidak, hanesan hakerek iha numeru anterior. 4). Kuandu iha razaun atu fiar katak ema ne’ebé bolu mai halo identifikasaun bele tauk ka hetan perturbasaun no rekoñesimentu ne’e la halo iha audensia, ema atu rekoñese ne’e la bele hare ema ne’ebé halo identifikasaun.

Código Penal Timor-Leste (CPTL) artigu 13, Responsabilidade tanba aktuasaun ho ema seluk nia naran. Sei hetan pena ema ne’ebé aktua hanesan titulár iha pesoa koletiva ka asosiasaun de faktu nia órgaun ka hanesan ema seluk nia reprezentante, maski nia la iha no ema ne’ebé nia reprezentanta maka iha kondisaun, kualidade ka relasaun ne’ebé preve hela iha krime nia tipu. Código Penal artigu 107, Direitu ba Keixa nia titular. Kuandu tenke iha keixa atu halao prosedimentu kriminal, ema ne’e-bé lei prosesual penal hatudu hanesan direitu ba keixa nia titular maka iha lejitimidade atu aprezenta keixa ne’e. Código Penal artigu 257, Abuza konfiansa agravadu. 1). Kuandu koiza movel ne’e nia valór aas-liu dolar amerikanu 1.000, ajente sei hetan pena prizaun tinan 2 too tinan 8. 2). Pena ne’ebé hakerek hela iha númeru anteriór no iha artigu 256 nia limite minimu no másimu sei sa’e datoluk ida kuandu ajente simu koiza ne’e ba depózitu tanba lei haruka, tanba nia ofisiu, empregu ka profesaun ka hanesan tutór, kuradór ka depozitáriu. Código Penal artigu 266, Burla Simples.  Código Penal artigu 267, Burla Agravada.

1.     Ema ne’ebé, tanba nia hahalok deskritu iha artigu anterior;

a)     Hamosu prejuizu ho valor aas-liu dolar amerikanu 2.000;

b)     Pratika burla hanesan nia servisu loroloron;

c)     Halo vitima tama iha situansaun ekonómika difisil, sei hetan pena prizaun tinan 3 too tinan 10

2.     Artigu 264 nia dispozisaun aplika mós iha ne’e. Código Penal artigu 274, Aministrasaun danoza.

1.     Ema ne’ebé, kuandu iha obrigasaun atu fo-destinu ka administra ema-seluk nia interese, servisu ka bem patrimonial, maski nia mos sosiedade ka pesoa koletiva ne’ebé soi interese, servisu ka bem sira-ne’e nia sósiu, hamosu prejuizu patrimoniál signifikativu ekonomikamente tanba nia viola intensionalmente regra kona-bá kontrola ka jestaun ka aktua ho violasaun grave ba dever kona-bá nia funsaun, sei hetan prizaun tinan 1 too tinan 4.

2.     Bem, interese ka servisu referidu iha númeru anterior Estadu, pesoa koletiva ho utilidade públika, kooperativa ka asosiasaun popular nia karik, ajente sei hetan pena prizaun tinan 2 too tinan 6.

3.     Pena sira-ne’e sei aplika mos ba ema ne’ebé halo ninia ka husik ema-mesak halo ninian, ilejitimamente, koiza ne’ebé nia bele fó-destinu tuir deit finalidade ne’ebé ema-ne’ebé administra ema-seluk nia patrimóniu tenke tuir. Código Penal artigu 292, Korrupsaun pasiva ba aktu ilísitu. Código Penal artigu 293 Korrupsaun pasiva ba aktu ilisitu. Código Penal artigu 294, Korrupsaun ativa.

1.     Ema ne’ebé, nia rasik ka hodi ema seluk, ho nia autorizasaun ka ratifikasaun, fo ka promote ba funsionariu ka ba ema seluk ho funsionariu ne’e nia koñesimentu, vantajen patrimonial ne’ebé funsionariu ne’e la iha direitu atu hetan, ho finalidade ne’ebe hatudu hela iha artigu 292, sei hetan pena prizaun tinan 3 too  tinan 10.

2.     Kuandu ho hahalok deskritu iha numeru anterior ajente hakarak hetan finalidade ne’ebé artigu 293 hatudu nia sei hetan pena prizaun too tinan 2 ka multa. Código Penal artigu 295, Pekulatu.

1.     Funsionáriu ne’ebé, hasoru lei, halo ninian ka halo ema seluk nia osan ka koiza movel, públiku ka partikular, ne’ebé entrega hela ba nia ka tama iha nia liman ka nia bele kaer tanba nia funsaun, sei hetan pena prizaun tinan 3 too tinan 10, kuandu dispozisaun legál seluk haruka aplika pena todan liu.

2.     Funsionáriu ne’ebé empresta, empeña ka, oin naran ida, onera valór ka objetu ne’ebé númeru anterior temi sei hetan pena prizaun too tinan 3 ka multa, kuandu dispozisaun legál seluk la haruka aplika pena todan liu.

3.     Kuandu osan ka koiza movel sira-ne’ebé númeru anterior sira iha valór aas-liu dolar amerikanu 5.000 sei aplika pena prizaun tinan 4 too tinan 12 ka too tinan 5, respetivamente.

4.     Kuandu osan ka koiza movel sira-ne’ebé númeru 1 temi iha valór ki’ik-liu dolar amerikanu 50 sei aplika pena prizaun too tinan ka multa. Código Penal artigu 296, Pekulatu ho uzu. Funsionariu ne’ebé  uza ka husik ema-seluk uza ba fim ne’ebé la tama iha nia distinu veikulu ka koiza movel seluk ho valor signifikativu, ne’ebé tama iha nia liman ka no nia bele kaer tamba nia funsaun, atu hetan ba nia ka ba ema seluk benefisiu ilejitimu ka hamosu prejuizu ba ema ruma, sei hetan pena prizaun too tinan 2, kuandu buat sira ne’e tama iha nia liman ka nia bele kaer tanba nia funsaun. Código Penal artigu 297, Abuza Podér. Funsionariu ne’ebe abuza poder ka viola obrigasaun, ne’ebe  mai hosi funsaun ne’ebe nia kaer, atu hetan benefisiu ba nia ka ba ema seluk ka hamosu prejuizu ba eme seluk sei hetan pena prizaun tinan 1 too tinan 4, kuandu dispozisaun legal seluk la haruka aplika pena todan liu.

 

Código Penal artigu 302, Konseitu funsionáriu. 1). Ba lei penal nia efeitu, tama iha expresaun funsionariu: a). Funsionariu sivil; b). Ajente administrative; c). Forsa armada no polisia sira nia membru; d). Ema ne’ebé, maski provizoriamente ka temporariamente, ho remunerasaun ka temporariamente, ho remunerasaun ka gratuitamente, ho remunerasaun ka obrigatoriamente, simu funsaun atu kaer ka kaer ho ema seluk aktividade iha funsaun públika administrative ka jurisdisional, ka, iha sirkunstansia hanesan sira ne’e, kaer ka kaer ho ema seluk funsaun iha organizasaun ho utilidade publika ka partisipa iha funsaun sira ne’e. 2). Ba lei penal nia efeitu, sei aplika mos titulu ida ne’e nia dispozisaun ba ema ne’ebé ezerse funsaun polítika, governativa ka lejizlativa.

 

Ikus liu rekomenda ba Comissão Anti Corrupção (CAC) oinsa halo investigasaun ida kualidade hodi haruka ba Ministériu Públiku (MP) hare akuzasaun forte hodi lori ba iha Tribunál.

 

Referensia:

Constituição República Democrática de Timor-Leste, Códígo Penal TL, Códígo de Processo Penal TL.

Carascalão, Mario. Radio Timor-Leste (RTL), “Notisias Ohin iha Timor”. Jornalista Alves, Rosa. Tuku 17:00 OTL, loron Sesta 08 Agostu 2014. Halo Seminar kona-bá Korrupsaun. 

Bucar Corte Real, Manuel. Jornal STL, Sesta, 1 Agostu 2014, pajina 1-15. Sulan Koruptor Labele Hamaus.

Diariu Jornal Timor Post, Edisaun No. 08343041, loron Sábadu 19 Jullu 2014, pajina 17, Xefe Suku Kua Idozus Sira Nia Osan. Diariu Jornál Timor Post, Edisaun No.08343037, Loron Tersa 15 Julhu 2014, pajina, 17, Idozus 1035 iha Bobonaro Simu Subsídiu. Diariu Jornál Timor Post, Edisaun No. 08343042, loron Tersa, 22 Julhu 2014, pajina, 16, REDI Kestiona Xefe Suku Koa Osan Idozus.

Dos Santos, Bendito. (27 Julhu 2014). Entrevista pesoal kona-bá Korrupsaun.

De Oliveira Sampaio, Luis. Jornál Nacional Diário, Sesta, 25 Julhu 2014, pajina, 14. Lei KAK La Iha, Bele Uza KP-KPP Investiga Kazu Korrupsaun.

Fitun Mutin, Romeo. Group Facebook Bobonaro, https://www.facebook.com/groups/196752483727777/.

Gusmão Goulart, Florentino. Semanál Matadalan, edisaun 51, data 16-22 Jullu 2014. Opiniaun. Povu Simu Kaixau Matebian CAC Korruptor Sira Festa Kore-metan. http://timorlestechannels.com/2014/07/tamba-sa-korrupsaun; http://www.radioliberdadedili.com/opiniaun/1248-koruptor-livre-entre-kak; http://www.fundasaunmahein.org/2014/05/26/petty-corruption-in-the-pntl/.

Jornalista Lopes, Jonas. Radio Timor-Leste (RTL), “Notisias Haleu Distritu” kalan 19:30 OTL, loron Kinta 17 Julhu 2014. Kona-bá Kua Idozus nia osan.

La Sama Aroujo, Fernando. Jornál INDEPENDENTE, Kuarta, 06 Agostu 2014, pajina 1-11. Kazu Ajiboye, Prosesu Ona iha Tribunál Amérika.

Monteiro, Manuel. (24 Julhu 2014). Entrevista pesoal kona-ba Direitu Idozus Nian.

Sivil, Sosiedade. Written by  Tempo Semanal Kinta, 07 Agostu 2014. Petisaun kona-bá Ezijensia ba Revizaun Politika   Pensaun Vitalisia.

**Artigu ne’e reprezenta opiniaun pessoal ! Iha kritika ka sujestaun ruma bele SMS liu husi númeru ne’e: (+670) 77291406Hakerek nain: Moisés Vicente, Lic. Dir. Alumni: UNIVERSIDADE DA PAZ, (UNPAZ)-2008