Istória Kontinua Sai Istória, Massacre 27 Agostu 1999 iha Tapo/Memo, no Massacre Setembro Negro 1999 iha Maliana

 

Radio, online - Opiniaun ne'e ninia kontiudu tomak responsavel husi hakerek nain no instituisaun. Redasaun fo pasu menu ne'e hodi ejerse ema no instituisoens nia hanoin no ideias konaba asuntu ruma ba prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste.

Iha tinan 15 liu bafó hanoin ba ita hotu katak, ohin 27 Agostu 2014 oinsa atu hatene nafatin istória passado hodi hanoin hikas istória kontinua sai istória ba jerasaun foun. Buat ne’ebé Militar Indonesia halo intimidasaun ba ema Timor-Oan ne’ebé hakarak deside mesak nia ukun rasik-án. Lo’os duni ita hotu la sente loron muda ba kalan, fulan muda ba tinan, massacre ne’ebé akontese iha loron 27 Agostu 1999 ba povu Suco Tapo/Memo, Sub-Distritu Maliana, Distritu Bobonaro, antes povu Timor-Leste ba halo nia votasaun loron 30 Agostu 1999 konsulta popular. Iha momentu ne’ebá, autoridade Pro-Milisi Indonesia Jakarta halo hamanas liu tan situasaun iha Timor-Leste laran tomak hari’i Grupu naran oin-oin iha Capital Díli Grupu “AITARAK”, iha Maliana Gropu “DADURUS BESIH MERAH PUTIH” i grupu seluk-seluk tan.

Tuir mai istória badak Massacre 27 Agustu 1999 iha Suco Tapo/Memo ne’ebé Pro-Milisi Jakarta, Polisi Republik Indonesia-POLRI, no Tentara Nasional Indonesia-TNI, halo atake ba iha Suco Tapo/Memo, Sub-distritu Maliana, Distritu Bobonaro. Akontesementu ne’e akontese iha tuku 01:30 loraik Oras Timor-Leste, militer Indonésia no Milisi Pro-Otonomi sira husi capital Maliana hodi hala’o asaun komvoi (Kampanye Pro-Otonomi) mai iha suco Tapo/Memo, maibé antes ne’e sira iha ona planu atu harahun suco ida ne’e ho razaun katak populasaun iha suco Tapo/Memo 99% Pro-Independensia (Pro-Kemerdekaan) i ami nia suco ne’e rasik sai mos risku mean ba pro-otonomista sira iha distritu Bobonaro. Tamba ho sira nian intensaun a’at hirak ne’e to’o iha ami nian suco sira hotu-hotu tun iha kareta (Mobil) hodi asalta ami, iha tempu ne’ebá populasaun tomak iha unidade hamrik hasoru sira nia asaun violensia ne’ebé maka kontra ami i momentu ne’ebá ami konsege defende ami nia a’an hodi sunu sira nian kareta sia (9), no motorizada (Motor) tolu (3).

Buat hirak ne’e hotu maka sai referensia ou sasin ida mai ami hodi bele Estado República Democrática de Timor-Leste tenke rekoñese mos ba massacre ida ne’e, maibé iha tempu ne’ebá ami nian ema joven ida mate, no ami nia ema katuas ida Militar Indonesia no milisia pro-otonomia tiru mate iha fatin, i ema nain tolu (3) seluk kanek todan. Ida ne’e maka istória badak ne’ebé akontese iha ami nia suco Tapo/Memo rezulta ema mate, kanek todan no lakon nia uma inklui sasan hotu. Ne’e sorin ida.

Sanak seluk, akontesimentu ne’ebé mak iha Maliana nia laran hanesan Massacre “Setembro Negro” 1999 iha Maliana trajedia mukit iha Ex-Kantor Polisi Republik Indonesia Maliana (Ex-KAPOLRES Maliana) rezulta ema Pro-Independensia hamutuk sanulu resin tolu mak mate iha fatin, no balu mate sira seluk-seluk tan la hetan nia rate. No akontesementu balu ne’ebé mak akontese tiha ona maibé hakerek na’in la temi hotu iha Bobonaro laran.

Ultimo liu hakerek na’in rekomenda ba Secretario Estado ba Asuntus Veteranus, Julio Meta Mali, no orgaun kompetente seluk toma atensaun ba massacre ne’ebé mak akontese iha Timor-Leste laran tomak tenke hari’i monumentu ba sira ne’ebé mate ona ba rai Timor ida ne’e.   

Referensia:

Gusmão, Celestino. Porta Vos Board ANTI. ANTI Konsidera PR RI SBY Failla Fó Solusaun Justu ba Krime Umanidade hahú iha tinan 1975-1999 iha Timor-Leste. Fontes: Jornal INDEPENDENTE, 26 Agostu 2014.

Magalhães, Fidelis. Reprezenta Prezidensia Repúblika Taur Matan Ruak, Komemora ‘Setembru Negro’ Iha Maliana. Fontes: Jornál Nacional Diário, 13 Setembru 2013.

Internet:

a).http://www.minihub.org/siarlist/msg03382.html; b).http://www.radioliberdadedili.com/opiniaun/1126-istoria-sempre-istoria-jerasaun-foun-ba-jerasaun-foun-sempre-konta-istoria-fo-ba-sira; c).http://books.google.tl/books?id=FVE2AAAAQBAJ&pg=PA144&lpg=PA144&dq=massacre+Maliana+1999&source=bl&ots=YXB_PAkCna&sig=UAtdDuzSGXS2rJTVOGhErvM2oXM&hl=id&sa=X&ei=1bz6U4SNAYmKuAT3zoKYBw&ved=0CGcQ6AEwBw#v=onepage&q=massacre%20Maliana%201999&f=false;

d).http://exilados-tl.blogspot.com/2014/04/suspeitu-ida-husi-masakre-cailaco-12.html;

e).http://www.yayasanhak.minihub.org/direito/txt/2001/17/03_direito.html.  

Hosi: Moisés Vicente

Alumni: UNIVERSIDADE DA PAZ, (UNPAZ)-2008. Kontaktu: (+670) 77291406